توافق ۱۰ کشور برای حفاظت از فناوریهای پیشرفته در برابر تهدیدها

آمریکا و ۹ کشور دیگر روز ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ توافق تازهای برای حفاظت مشترک از فناوریهای حساس، تجهیزات نیمهرسانا و زیرساختهایی امضا کردند که توسعه هوش مصنوعی پیشرفته به آنها وابسته است. این توافق با عنوان «بیانیه سانفرانسیسکو درباره بنیانهای امن شکوفایی پایدار» در چارچوب ابتکار Pax Silica شکل گرفته و هدف آن کاهش آسیبپذیری زنجیرههای تأمین فناوری در برابر اختلال، سرقت اطلاعات و وابستگی بیش از اندازه به تأمینکنندگان محدود است.
وزارت خارجه آمریکا اعلام کرده که این بیانیه در نشست مؤسسان Pax Silica به میزبانی جیکوب هلبرگ، معاون وزیر خارجه آمریکا در امور اقتصادی، امضا شده است. استرالیا، هند، اسرائیل، ژاپن، کره جنوبی، قطر، سنگاپور، امارات متحده عربی و بریتانیا در کنار آمریکا کشورهای حاضر در این توافق هستند.
این کشورها قصد دارند همکاری خود را از مرحله اعلام اصول مشترک فراتر ببرند و درباره شناسایی فناوریهای حساس، حفاظت از زیرساختهای حیاتی و افزایش تابآوری زنجیرههای تأمین به توافقهای عملیاتی برسند. برای پیگیری این هدف، تشکیل پنج گروه کاری تخصصی پیشنهاد شده است.
با وجود اهمیت سیاسی و اقتصادی این اقدام، بیانیه تازه به معنای آغاز فوری محدودیتهای صادراتی جدید یا ساخت کارخانههای مشترک نیست. متن منتشرشده بیشتر چارچوبی برای همکاریهای آینده ارائه میدهد و جزئیات اجرایی، بودجه و زمانبندی بسیاری از اقدامات هنوز مشخص نشده است.
چرا ۱۰ کشور تصمیم گرفتند درباره زنجیره تأمین فناوری توافق کنند؟
ساخت یک تراشه پیشرفته، فرایندی نیست که تمام مراحل آن الزاماً در یک کشور انجام شود. طراحی پردازنده ممکن است در آمریکا انجام شود، برخی تجهیزات ساخت آن در ژاپن یا اروپا تولید شوند، مواد اولیه از کشورهای دیگر تأمین شوند و کارخانهای در نقطه دیگری از جهان مسئول تولید فیزیکی باشد.
پس از تولید نیز تراشهها باید از طریق شبکهای از بنادر، شرکتهای حملونقل و مراکز توزیع به مقصد برسند. سپس ممکن است در سرورها، تجهیزات ارتباطی و مراکز داده نصب شوند.
این وابستگی متقابل در شرایط عادی میتواند به افزایش بهرهوری و کاهش هزینه تولید کمک کند. اما هنگامی که بخشی از این شبکه دچار اختلال میشود، پیامدهای آن ممکن است به چندین صنعت و کشور گسترش یابد.
برای نمونه، محدود شدن عرضه یک ماده ضروری در ساخت تجهیزات نیمهرسانا میتواند بر برنامه تولید کارخانههای تراشه تأثیر بگذارد. همین موضوع ممکن است عرضه سرورها، تجهیزات شبکه و دستگاههای الکترونیکی را نیز تحت فشار قرار دهد.
از سوی دیگر، سرقت اطلاعات طراحی یا انتقال غیرمجاز یک فناوری حساس میتواند علاوه بر زیان اقتصادی، نگرانیهایی درباره کاربردهای نظامی و اطلاعاتی ایجاد کند.
بیانیه جدید بر این ارتباط میان امنیت اقتصادی و امنیت ملی تأکید دارد. دولتهای امضاکننده معتقدند حفاظت از فناوریهای پیشرفته دیگر صرفاً مسئله یک شرکت یا یک کشور نیست و برای کاهش آسیبپذیریها باید همکاری بینالمللی گستردهتری شکل بگیرد.
البته چنین همکاریهایی خود ممکن است با دشواریهایی همراه باشند؛ زیرا کشورها درباره مقررات تجاری، سیاستهای صنعتی و محدودیتهای انتقال فناوری منافع کاملاً یکسانی ندارند.
Pax Silica چیست و چه هدفی را دنبال میکند؟
Pax Silica ابتکاری به رهبری آمریکاست که در دسامبر ۲۰۲۵ برای تقویت امنیت زنجیرههای تأمین فناوری و مواد ضروری صنعت نیمهرسانا آغاز شد.
نام این برنامه به سیلیکون اشاره دارد؛ مادهای که پایه اصلی بخش بزرگی از تراشههای الکترونیکی امروزی را تشکیل میدهد. با این حال، حوزه فعالیت ابتکار به خود سیلیکون یا کارخانههای تراشه محدود نیست.
توسعه سامانههای محاسباتی پیشرفته به مجموعهای از منابع و فناوریها وابسته است. مواد معدنی حیاتی، تجهیزات تولید نیمهرسانا، برق، شبکههای ارتباطی و زیرساختهای مراکز داده بخشی از این مجموعه هستند.
آمریکا تلاش میکند با همکاری کشورهای دارای ظرفیت صنعتی و فناوری، وابستگی به نقاط محدود و آسیبپذیر این شبکه را کاهش دهد.
بیانیه ۱۵ نوامبر مرحله تازهای از این برنامه محسوب میشود؛ زیرا کشورهای امضاکننده علاوه بر تأیید اهداف کلی، درباره تعریف مشترک فناوریهای حساس و زیرساختهای حیاتی نیز به توافق رسیدهاند.
این تعریف مشترک از نظر اجرایی اهمیت دارد. بدون توافق درباره اینکه چه چیزی باید حفاظت شود، دولتها ممکن است اقدامات متفاوت و گاهی ناسازگاری انجام دهند.
برای مثال، یک کشور ممکن است فقط خود تراشه پیشرفته را کالایی حساس بداند، در حالی که کشوری دیگر نرمافزار طراحی، تجهیزات تولید یا دانش فنی ساخت همان تراشه را نیز در این دسته قرار دهد.
بیانیه جدید تلاش میکند دامنه بررسی را گستردهتر و مبنایی مشترک برای هماهنگی آینده ایجاد کند.
کدام کشورها توافق را امضا کردهاند؟
بر اساس متن کامل منتشرشده توسط وزارت خارجه آمریکا، شمار امضاکنندگان ۱۰ کشور است که شامل ایالات متحده و ۹ شریک دیگر میشود.
ژاپن و کره جنوبی از کشورهای مهم این فهرست هستند، زیرا هر دو در بخشهایی از صنعت جهانی نیمهرسانا نقش برجستهای دارند. ژاپن در تولید برخی تجهیزات و مواد موردنیاز کارخانههای تراشه جایگاه مهمی دارد و کره جنوبی از مراکز اصلی تولید تراشههای حافظه به شمار میرود.
هند نیز در سالهای اخیر تلاش کرده ظرفیت داخلی خود را در تولید تجهیزات الکترونیکی و نیمهرسانا توسعه دهد. حضور این کشور در توافق میتواند زمینه همکاریهای تازه صنعتی و فناورانه را فراهم کند، هرچند هنوز پروژه مشخصی در متن بیانیه معرفی نشده است.
بریتانیا و اسرائیل نیز در حوزههای طراحی تراشه، پژوهش و فناوریهای پیشرفته ظرفیتهایی دارند.
استرالیا بهدلیل برخورداری از منابع معدنی میتواند در بحث تنوعبخشی به تأمین مواد اولیه اهمیت داشته باشد. قطر و امارات متحده عربی نیز در سرمایهگذاری، انرژی و توسعه زیرساختهای محاسباتی فعال هستند.
سنگاپور یکی دیگر از امضاکنندگان رسمی است و حضور آن بهدلیل جایگاه این کشور در تجارت بینالمللی و صنعت الکترونیک قابلتوجه است.
البته این توصیفها به معنای تقسیم رسمی مسئولیت میان کشورها نیست. بیانیه منتشرشده وظیفه مشخصی مانند ساخت کارخانه یا تأمین مادهای معین را به هر کشور اختصاص نمیدهد.
تفاوت میان ظرفیت صنعتی موجود و تعهد اجرایی تازه، در ارزیابی نتیجه توافق اهمیت زیادی دارد.
فناوریهای حساس دقیقاً شامل چه چیزهایی میشوند؟
یکی از مهمترین قسمتهای بیانیه به تعریف فناوریهای حساس اختصاص دارد.
بر اساس این تعریف، موضوع حفاظت فقط تجهیزات نهایی نیست. نرمافزار، مواد، دانش فنی، قطعات، ورودیهای تولید و ابزارهایی که برای ساخت فناوریهای پیشرفته ضروری هستند نیز میتوانند در محدوده اقدامات حفاظتی قرار بگیرند.
در متن توافق، اهمیت این فناوریها با پیامدهای احتمالی سرقت، انتقال غیرقانونی یا دستیابی بازیگران متخاصم به آنها سنجیده میشود.
برای نمونه، اگر دسترسی غیرمجاز به یک فناوری بتواند مزیت نظامی یا اطلاعاتی قابلتوجهی ایجاد کند، آن فناوری ممکن است در گروه موارد حساس قرار گیرد.
همچنین اگر انتقال یا سوءاستفاده از یک محصول یا دانش فنی خطر مهمی برای امنیت اقتصادی و ملی کشورهای مشارکتکننده ایجاد کند، موضوع میتواند در بررسیهای مشترک مطرح شود.
این تعریف گسترده نشان میدهد حفاظت از زنجیره تأمین لزوماً با کنترل صادرات یک تراشه خاص پایان نمییابد.
ممکن است نرمافزار طراحی تراشه یا دانش فنی مربوط به ساخت تجهیزات نیز اهمیت راهبردی داشته باشد.
با این حال، تعریف کلی در یک بیانیه سیاسی بهتنهایی به معنی آن نیست که تمام نرمافزارها، مواد یا دانش فنی مرتبط فوراً مشمول ممنوعیتهای قانونی شدهاند.
برای اعمال محدودیت اجرایی، معمولاً مقررات مشخص ملی و فرایندهای حقوقی جداگانه لازم است. در متن اعلامشده، هنوز فهرست نهایی و الزامآوری از تمام محصولات مشمول ارائه نشده است.
حفاظت از بنادر و شبکه برق هم وارد توافق شد
بخش قابلتوجه دیگر بیانیه سانفرانسیسکو به زیرساختهایی مربوط است که فعالیت صنعت فناوری بدون آنها امکانپذیر نیست.
در متن رسمی، بنادر، پایانهها، شبکههای حملونقل، ارتباطات و لجستیک در کنار زیرساختهای انرژی و فناوری اطلاعات قرار گرفتهاند.
این موضوع نشان میدهد کشورهای امضاکننده زنجیره تأمین را فقط مجموعهای از کارخانهها نمیدانند، بلکه مسیرهای انتقال و مدیریت اطلاعات را نیز بخشی از امنیت فناوری محسوب میکنند.
برای مثال، یک کارخانه پیشرفته نیمهرسانا برای ادامه فعالیت به تأمین پایدار برق نیاز دارد. اختلال گسترده در شبکه انرژی میتواند تولید را متوقف کند، حتی اگر تمام تجهیزات کارخانه سالم باشند.
به همین ترتیب، اختلال در یک بندر یا مسیر مهم حملونقل ممکن است رسیدن قطعات و مواد اولیه را به تأخیر بیندازد.
سامانههای دیجیتال مدیریت زنجیره تأمین نیز اهمیت دارند؛ زیرا شرکتها از این سامانهها برای برنامهریزی تولید، ثبت سفارش و هماهنگی جابهجایی کالا استفاده میکنند.
بیانیه به خطر اختلال، تخریب، کنترل خصمانه و افشای غیرمجاز دادههای مربوط به زیرساختها اشاره میکند.
چنین رویکردی میتواند موضوع همکاری کشورهای امضاکننده را از حوزه سنتی تجارت فناوری به امنیت زیرساختهای عمومی و صنعتی گسترش دهد.
با این حال، هنوز روشن نیست این همکاری در عمل چگونه میان نهادهای مسئول انرژی، حملونقل، امنیت سایبری و صنعت تقسیم خواهد شد.
پنج گروه کاری برای اجرای برنامه پیشنهاد شده است
وزارت خارجه آمریکا اعلام کرده که کشورهای مشارکتکننده قصد دارند برای تبدیل اصول بیانیه به اقدامات مشترک، پنج گروه کاری ایجاد کنند.
نخستین حوزه به طراحی سیاستهایی اختصاص دارد که ضمن حمایت از امنیت فناوری، مانع غیرضروری برای نوآوری و سرمایهگذاری ایجاد نکنند.
حوزه دوم استفاده از فناوریهای هوش مصنوعی پیشرفته در بخشهای مهم اقتصاد را دنبال میکند. موضوع در اینجا تنها توسعه مدلهای جدید نیست، بلکه بهرهگیری از فناوری در فعالیتهای اقتصادی و صنعتی نیز مطرح است.
گروه سوم قرار است همکاری در بخشهای مختلف زنجیره تأمین را بررسی کند؛ از مواد اولیه و تجهیزات گرفته تا زیرساخت محاسباتی و فناوریهای وابسته.
حوزه چهارم به سازوکارهای حمایتی و ایجاد مراکز امن برای زنجیرههای تأمین مربوط میشود. در متن رسمی از اصطلاحاتی مانند Safe Harbors و Supply Chain Security Hubs استفاده شده است.
گروه پنجم نیز بر امنیت و تابآوری فناوریها و زیرساختهای حساس تمرکز خواهد داشت.
این تقسیمبندی نشان میدهد توافق فقط بر محدودسازی دسترسی به فناوری متمرکز نیست و بخشهایی از آن به توسعه همکاری اقتصادی و استفاده از فناوری اختصاص دارد.
با این وجود، گروههای کاری در اطلاعیه بهعنوان برنامه پیشنهادی مطرح شدهاند. نام مدیران، ترکیب اعضا، بودجه و جدول زمانی اجرای هر گروه هنوز در متن رسمی مشخص نشده است.
بنابراین نمیتوان گفت این پنج گروه همگی در روز امضا فعالیت اجرایی خود را آغاز کردهاند.
رقابت فناوری آمریکا و چین چه نقشی در توافق دارد؟
امضای بیانیه سانفرانسیسکو در شرایطی انجام شده که رقابت واشنگتن و پکن بر سر فناوریهای پیشرفته همچنان یکی از موضوعات مهم اقتصاد جهانی است.
آمریکا طی سالهای گذشته تلاش کرده دسترسی چین به برخی تراشهها و تجهیزات پیشرفته نیمهرسانا را محدود کند. در مقابل، چین نیز برای تقویت توان داخلی تولید تراشه، تجهیزات صنعتی و فناوریهای محاسباتی سرمایهگذاری کرده است.
موضوع مواد معدنی حیاتی نیز به یکی از بخشهای حساس این رقابت تبدیل شده، زیرا تولید و فرآوری بعضی از این مواد در تعداد محدودی از کشورها متمرکز است.
گزارشهای Financial Times و Reuters توافق جدید را در همین چارچوب بررسی کردهاند و آن را اقدامی برای کاهش آسیبپذیری کشورهای همکار آمریکا در برابر وابستگی راهبردی به چین میدانند.
با این حال، باید میان متن رسمی بیانیه و تحلیل رسانهها تفاوت گذاشت.
بیانیه بر حفاظت از فناوریهای حساس در برابر بازیگران متخاصم، کاهش وابستگیهای بیش از اندازه و مقابله با فشار اقتصادی تأکید میکند. اما همه این مفاهیم الزاماً به یک کشور مشخص محدود نشدهاند.
از این رو، معرفی توافق بهعنوان ممنوعیت فوری تمام همکاریهای فناورانه با چین دقیق نیست.
چنین نتیجهای نه از متن رسمی اعلامیه به دست میآید و نه سازوکار قانونی مشخصی برای اجرای یک ممنوعیت جامع در آن ارائه شده است.
چرا اتحادیه اروپا هنوز در فهرست امضاکنندگان نیست؟
یکی از نکات جالب توافق، غیبت برخی اقتصادهای مهم اروپایی در میان امضاکنندگان اولیه است.
بر اساس گزارش Financial Times، انتظار میرود آلمان، سوئد، هلند و کمیسیون اروپا در مرحله بعد به توافق بپیوندند.
این موضوع اهمیت دارد؛ زیرا اروپا در بخشهای مختلف صنعت نیمهرسانا، از تجهیزات ساخت تراشه تا پژوهش و تولید صنعتی، نقش قابلتوجهی ایفا میکند.
هلند بهویژه بهدلیل حضور شرکت ASML در صنعت تجهیزات لیتوگرافی پیشرفته جایگاه مهمی دارد. فناوری لیتوگرافی یکی از مراحل حیاتی تولید تراشههای پیچیده محسوب میشود.
با این حال، حضور چنین کشورهایی در توافق تا زمان اعلام و تأیید رسمی نباید قطعی تلقی شود.
گزارشهای پیشین درباره مذاکرات اروپاییها نیز نشان دادهاند که تعریف دامنه فناوریهای حساس و حفظ استقلال تصمیمگیری مقرراتی از موضوعات مورد بحث بوده است.
این اختلافها قابلدرک است، زیرا قوانین مربوط به انتقال فناوری، حمایت از صنایع داخلی و تجارت بینالمللی میتوانند میان کشورهای مختلف تفاوت داشته باشند.
حتی کشورهایی که هدف مشترکی برای افزایش امنیت زنجیره تأمین دارند، ممکن است درباره ابزارهای لازم برای تحقق آن همنظر نباشند.
برای همین، مرحله بعدی توافق احتمالاً علاوه بر گسترش تعداد مشارکتکنندگان، به روشن شدن حدود همکاریهای اجرایی نیز وابسته خواهد بود.
توافق جدید چه تأثیری بر صنعت تراشه خواهد داشت؟
در کوتاهمدت، امضای این بیانیه بهتنهایی به معنای تغییر فوری ظرفیت تولید تراشه در جهان نیست.
ساخت کارخانه نیمهرسانا نیازمند سرمایهگذاری سنگین، تجهیزات پیچیده، نیروی انسانی متخصص و زمان طولانی برای آمادهسازی خطوط تولید است.
حتی اگر کشورهای امضاکننده تصمیم بگیرند بخشی از زنجیره تأمین خود را متنوع کنند، اجرای آن ممکن است سالها طول بکشد.
اما از نظر سیاستگذاری صنعتی، توافق میتواند زمینه اقداماتی را فراهم کند که در آینده بر تصمیمهای سرمایهگذاری اثر بگذارند.
برای نمونه، کشورها ممکن است اطلاعات بیشتری درباره وابستگیهای حساس زنجیره تأمین با یکدیگر به اشتراک بگذارند یا درباره توسعه ظرفیت جایگزین در بعضی حوزهها همکاری کنند.
همچنین احتمال دارد موضوع امنیت تجهیزات و دانش فنی در تصمیمگیری درباره پروژههای مشترک اهمیت بیشتری پیدا کند.
البته اینها پیامدهای احتمالی هستند، نه اقداماتی که تمام آنها در ۱۵ نوامبر تصویب و اجرا شده باشند.
برای صنعت نیمهرسانا، نتیجه واقعی زمانی قابلاندازهگیری خواهد بود که توافق به پروژه، سرمایهگذاری یا مقررات مشخص تبدیل شود.
تا آن زمان، بیانیه بیشتر نشانهای از جهتگیری مشترک کشورهای امضاکننده در مدیریت ریسکهای صنعتی است.
آیا قیمت تراشهها و تجهیزات الکترونیکی تغییر میکند؟
انتشار خبر توافق ممکن است این پرسش را ایجاد کند که آیا همکاری جدید باعث کاهش یا افزایش قیمت تراشهها، سرورها و محصولات الکترونیکی خواهد شد.
در حال حاضر، اطلاعات کافی برای چنین نتیجهگیری وجود ندارد.
تنوعبخشی به زنجیره تأمین در بعضی شرایط میتواند وابستگی به یک تولیدکننده یا منطقه جغرافیایی را کاهش دهد. این موضوع ممکن است در بلندمدت به پایداری عرضه کمک کند.
اما ایجاد ظرفیت تولید جایگزین معمولاً هزینهبر است و لزوماً در مراحل اولیه به کاهش قیمت منجر نمیشود.
از سوی دیگر، اگر همکاری کشورها باعث کاهش احتمال اختلال در تأمین مواد یا قطعات شود، ممکن است بخشی از ریسکهای بازار کاهش پیدا کند.
اثر نهایی به نحوه اجرای برنامه، سیاستهای تجاری کشورها و تصمیم شرکتهای خصوصی وابسته خواهد بود.
بیانیه سانفرانسیسکو هیچ قیمت هدف، برنامه کاهش هزینه یا پیشبینی رسمی درباره بازار تراشه ارائه نکرده است.
به همین دلیل، نسبت دادن تغییر احتمالی قیمت محصولات الکترونیکی به این توافق، بدون شواهد بعدی، زودهنگام خواهد بود.
آیا توافق از نظر حقوقی الزامآور است؟
یکی از تفاوتهای مهم میان بیانیه سیاسی و پیمان بینالمللی الزامآور، نوع تعهداتی است که طرفها میپذیرند.
سند منتشرشده در ۱۵ نوامبر، در قالب یک بیانیه مشترک ارائه شده و بر اصول همکاری، تعریف حوزههای حساس و برنامهریزی برای اقدامات آینده تمرکز دارد.
در متن عمومی آن، سازوکاری مشخص برای مجازات کشورها در صورت اجرا نکردن تعهدات یا جدول زمانی الزامآور برای اعمال محدودیتهای تجاری ارائه نشده است.
همچنین تشکیل گروههای کاری بهخودیخود به معنای تغییر مقررات صادراتی یا وارداتی کشورهای مشارکتکننده نیست.
اگر در آینده محدودیت قانونی تازهای وضع شود، لازم است متن همان مقررات و مرجع صادرکننده آن جداگانه بررسی شود.
این تمایز برای شرکتهای فناوری، دانشگاهها و سازمانهای پژوهشی اهمیت دارد. انتشار یک بیانیه سیاسی ممکن است نشانه تغییر جهت سیاستهای آینده باشد، اما بهتنهایی نباید بهعنوان دستور توقف همکاری با یک تأمینکننده یا شریک پژوهشی تلقی شود.
به همین دلیل، ارزیابی تأثیر عملی توافق باید بر اساس اقدامات بعدی دولتها انجام شود.
گام بعدی کشورهای امضاکننده چیست؟
وزارت خارجه آمریکا بیانیه جدید را مرحلهای برای تبدیل اصول Pax Silica به همکاری عملی معرفی کرده است.
گام بعدی میتواند مشخصکردن وظایف گروههای کاری، شناسایی اولویتهای مشترک و بررسی زیرساختها یا فناوریهایی باشد که بیشترین آسیبپذیری را دارند.
کشورهای مشارکتکننده ممکن است درباره شیوه تبادل اطلاعات، حمایت از سرمایهگذاری و کاهش وابستگی به مسیرهای محدود تأمین نیز وارد گفتوگوهای تخصصی شوند.
اما تا زمانی که نتیجه این مذاکرات منتشر نشده، نمیتوان درباره تعداد پروژههای مشترک، هزینهها یا اثر نهایی آنها قضاوت کرد.
توافق همچنین پرسشهایی درباره نحوه هماهنگی مقررات ملی ایجاد میکند. کشوری ممکن است صادرات یک فناوری را محدود کرده باشد، در حالی که کشور دیگری همان کالا را در شرایط متفاوت مجاز بداند.
همکاری مؤثر در چنین محیطی به تعیین معیارهای مشترک و روشن شدن حدود اختیارات هر طرف نیاز دارد.
از سوی دیگر، مشارکت شرکتهای خصوصی نیز اهمیت دارد؛ زیرا بخش بزرگی از طراحی، ساخت و انتقال تجهیزات پیشرفته توسط کسبوکارها انجام میشود.
بدون همراهی این شرکتها، تبدیل توافقهای سیاسی به تغییرات عملی در زنجیره تأمین دشوار خواهد بود.
امضای بیانیه سانفرانسیسکو در ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ نشان میدهد گروهی از کشورهای صاحب فناوری و سرمایه تلاش میکنند امنیت اقتصادی را به بخشی جداییناپذیر از همکاریهای صنعتی خود تبدیل کنند.
با این حال، موفقیت این برنامه نه با تعداد امضاها، بلکه با اقداماتی سنجیده خواهد شد که در ماهها و سالهای آینده برای حفاظت از فناوریهای حساس، تنوعبخشی به تولید و افزایش پایداری زیرساختهای ضروری انجام میشوند.
منابع: وزارت خارجه آمریکا، Financial Times، Reuters، Anadolu Agency، KBS World



