وب یخهای کهن را در دیسک ستاره بتا سهپیکتوری یافت

تلسکوپ فضایی جیمز وب نشانههای یخ آب و دیاکسیدکربن را در دیسک غبار و سنگریزههای اطراف ستاره جوان بتا سهپیکتوری ثبت کرده است. ترکیب این یخها و شکل نامنظم و شیشهمانند یخ آب، به پژوهشگران سرنخی داده که بخشی از مواد یخی این سامانه احتمالاً پیش از شکلگیری خود ستاره، در ابرهای سرد میانستارهای پدید آمدهاند. این نتیجه از تحلیل طیف نور بازتابیده از دیسک به دست آمده، نه از نمونهبرداری مستقیم از دانههای یخ.
ستارهای جوان با دیسکی پر از بقایای سیارهای
بتا سهپیکتوری در فاصله تقریبی ۶۴ سال نوری از زمین قرار دارد و سن آن حدود ۲۰ میلیون سال برآورد شده است؛ در مقیاس نجومی، ستارهای جوان به شمار میآید. اخترشناسان از دههها پیش این سامانه را زیر نظر دارند، زیرا دیسک آن از نخستین دیسکهای پیرامون ستارهای بود که بهطور مستقیم تصویربرداری شد. جهت قرارگیری دیسک نسبت به زمین تقریباً از لبه دیده میشود و همین وضعیت امکان بررسی ساختار آن را فراهم کرده است.
دیسک بقایا به پهنهای از غبار، قطعات سنگی و اجرام یخی گفته میشود که در اطراف ستاره باقی ماندهاند. این مواد ساکن و یکپارچه نیستند: دنبالهدارها و سیارهوارهها، یعنی اجرام کوچکتری که میتوانند مواد اولیه سیارهها باشند، با هم برخورد میکنند و غبار تازهای میسازند. پژوهشگران پیشتر در این سامانه سه سیاره را شناسایی کردهاند و تصور میشد شرایط سرد در بخشهای دورتر دیسک اجازه دهد مواد فرّار، از جمله آب و دیاکسیدکربن، به شکل یخ باقی بمانند.
با وجود این انتظار، شناسایی مستقیم یخ در دیسک آسان نبود. ستاره نور بسیار زیادی دارد و نور بازتابیده از ذرات کوچک پیرامون آن در مقایسه با درخشش ستاره کمفروغ است. افزون بر این، تابش فرابنفش ستاره میتواند مولکولهای گاز و ذرات یخی کوچک را از بین ببرد. اخترشناسان باید هم نور شدید ستاره را از دادهها جدا میکردند و هم نشانههای طیفیِ بسیار ظریفِ یخ را در نوری که از دیسک بازتابیده بود پیدا میکردند.
سرنخ در طول موجهای فروسرخ
گروه پژوهشی به سرپرستی سارا بِتی از تلسکوپ جیمز وب برای بررسی این مسئله استفاده کرد. دادهها در ۷ دسامبر ۲۰۲۳ با ابزار NIRSpec جمعآوری شدند. NIRSpec طیفسنج نزدیکفروسرخ وب است؛ ابزار طیفسنج نور را به طول موجهای مختلف تفکیک میکند تا دانشمندان بتوانند از روی الگوی نور، مواد شیمیایی موجود در یک جرم آسمانی را شناسایی کنند.
در این برنامه رصدی، ابزار طیفی از طول موجهای حدود ۰٫۶ تا ۵٫۲ میکرومتر را ثبت کرد. یک میکرومتر برابر یکهزارم میلیمتر است. برای هر نقطه از تصویر، پژوهشگران مجموعهای از دادههای طول موجی به دست آوردند و پس از کاهش سهم نور مستقیم ستاره، بازتاب دیسک را بررسی کردند. هدف این بود که ببینند آیا مواد موجود در دیسک در طول موجهای مشخص بخشی از نور را جذب میکنند یا نه.
یخ آب در نزدیکی طول موج سه میکرومتر اثر جذبی مشخصی دارد. دیاکسیدکربن یخزده نیز نشانههایی در محدوده حدود ۴٫۲۷ میکرومتر نشان میدهد؛ نوعی که در آن اتم کربن سنگینترِ کربن-۱۳ وجود دارد، میتواند نشانهای نزدیک به ۴٫۳۹ میکرومتر ایجاد کند. تفاوت کوچک میان این طول موجها شاید برای چشم انسان دیده نشود، اما ابزار طیفسنجی میتواند الگوی آن را اندازه بگیرد و با دادههای آزمایشگاهی مقایسه کند.
گروه ابتدا ویژگیهای مربوط به یخ آب را در بخشهای مختلف دیسک نقشهبرداری کرد. این نشانهها در نقاط گوناگون بهشکلی یکنواخت دیده شدند. سپس پژوهشگران طیف دو ناحیه در دو سوی ستاره را جداگانه تحلیل کردند؛ هر ناحیه حدود ۱۰۰ واحد نجومی از ستاره فاصله داشت. واحد نجومی میانگین فاصله زمین تا خورشید است، بنابراین فاصله مورد بررسی چندین برابر فاصله مدار نپتون تا خورشید بود.
آب و دیاکسیدکربن در یک ترکیب
در هر دو ناحیه، نشانههایی از یخ آب و دیاکسیدکربن دیده شد. پژوهشگران هم نوع رایج دیاکسیدکربن و هم نوع دارای کربن-۱۳ را گزارش کردند. نکته اصلی فقط حضور هر دو ماده نبود؛ شکل نشانههای طیفی نشان میداد این مولکولها احتمالاً در دو توده مستقل و جدا از هم قرار نگرفتهاند.
اثر دیاکسیدکربن در طیف کمی جابهجا و از حالت خالص پهنتر بود. مقایسه این ویژگیها با اندازهگیریهای آزمایشگاهی نشان داد که مولکولهای دیاکسیدکربن احتمالاً درون یخ آب محصور شدهاند. به بیان ساده، دو ماده در یک دانه یا ترکیب یخی با هم آمیختهاند. پژوهشگران نسبت تقریبی یک مولکول دیاکسیدکربن به ده مولکول آب را برآورد کردند؛ دیاکسیدکربن در این ترکیب نزدیک به ۱۱ درصد است.
این نسبت با برخی اندازهگیریهای دنبالهدارهای منظومه شمسی و یخ موجود در دیسکهای اطراف ستارههای جوان دیگر همپوشانی دارد. در دنبالهدارهای منظومه ما، سهم دیاکسیدکربن نسبت به آب در بازهای حدود ۲٫۵ تا ۳۰ درصد گزارش شده است. در دیسکهای اطراف ستارههای نوزاد نیز بازه حدود ۷ تا ۲۰ درصد دیده شده است. شباهت بهتنهایی به معنی یکسانبودن همه مراحل تشکیل این سامانهها نیست، اما نشان میدهد ترکیب یخ بتا سهپیکتوری با الگوهای آشنای اجرام یخی دیگر ناسازگار نیست.
چرا شکل یخ اهمیت دارد؟
یخ آب میتواند ساختارهای متفاوتی داشته باشد. در یخ بلورین، مولکولها در نظمی تکرارشونده کنار هم قرار میگیرند؛ همین نظم در طیف نوری نشانهای مشخص بر جای میگذارد. اما در یخ آمورف، مولکولها در شبکهای نامنظم و شبیه شیشه قرار دارند. این حالت میتواند وقتی شکل بگیرد که آب بسیار سرد و سریع منجمد شود و مولکولها فرصت نیابند به آرایش بلوری منظم برسند.
در دادههای بتا سهپیکتوری، نشانه شاخص یخ بلورین دیده نشد. گروه پژوهشی برآورد کرد که کمتر از ۷ درصد یخ آب سامانه بلورین است. این مقدار برای دیسک بقایا پایین به شمار میرود و با برخی مدلهای پیشین که سهم بیشتری از یخ بلورین انتظار داشتند، همخوانی کامل ندارد.
حفظ ساختار آمورف دشوار است. برآورد پژوهشگران این است که چنین یخی باید دمایی پایینتر از حدود ۱۰۰ کلوین، یعنی تقریباً منفی ۱۷۳ درجه سانتیگراد، داشته باشد تا ساختارش تغییر نکند. در دمای بالاتر، تابش فرابنفش پرانرژی، پرتوهای کیهانی یا ذراتی که از ستاره خارج میشوند میتوانند نظم مولکولها را بهتدریج تغییر دهند و یخ را به ساختار بلورین نزدیک کنند.
از همینجا استنباط درباره قدمت یخ مطرح میشود. اگر یخ آمورف در محیط سرد شکل گرفته و در این وضعیت باقی مانده باشد، احتمال دارد در ابر متراکم میانستارهای پدید آمده باشد؛ ابری از گاز و غبار که ستارهها از آن شکل میگیرند. در آن صورت، برخی مواد یخی موجود در دیسک امروز ممکن است از مرحله تولد ستاره بتا سهپیکتوری هم قدیمیتر باشند. این نتیجه از ترکیب و ساختار مواد به دست آمده است و سن تکتک دانههای یخ را مستقیماً اندازهگیری نمیکند.
برخوردهایی که یخ را دوباره در دسترس میگذارند
یک پرسش دیگر این است که این یخ چگونه در بخشهای مختلف دیسک بهطور نسبتاً یکنواخت پخش شده است. تابش ستاره بهمرور ذرات کوچک را تغییر میدهد یا از بین میبرد؛ اگر یخ در جای خود باقی بماند، باید سازوکاری آن را پیوسته جایگزین کند. پژوهشگران برخورد میان سیارهوارهها را توضیحی محتمل میدانند.
وقتی دو جرم یخی یا سنگی به هم برخورد میکنند، بخشی از مواد مدفون در لایههای درونی آنها بیرون میریزد و به غبار تازه تبدیل میشود. برخوردهای پیدرپی میتوانند ذخیره یخ در دیسک را دوباره تأمین کنند، حتی اگر ذرات نزدیکتر به ستاره تحت تأثیر تابش قرار بگیرند. اخترشناسان پیشتر در بازوی جنوبغربی دیسک، رگهای نامتقارن و خمیده از غبار دیده بودند که احتمال میدادند حاصل برخوردی شدید باشد. یافته جدید با این تصویر از یک دیسک فعال و در حال دگرگونی سازگار است.
وجود مقدار قابل توجه گاز مونوکسیدکربن در دیسک نیز پیشتر پرسشبرانگیز بود. تابش فرابنفش ستاره باید این گاز را در بازهای حدود ۵۰ تا ۳۰۰ سال از میان ببرد. اگر گاز همچنان دیده میشود، باید منبعی آن را جایگزین کند. آزادشدن مواد فرّار در برخورد دنبالهدارها یکی از توضیحهایی است که با دادههای تازه سازگاری دارد؛ یافتهها این توضیح را تقویت میکنند، اما بهتنهایی همه جزئیات منبع گاز یا تاریخ برخوردها را مشخص نمیکنند.
نتیجه چه چیزی را روشن میکند و چه چیزی را نه؟
دیسک بتا سهپیکتوری آزمایشگاهی طبیعی برای مطالعه شکلگیری سامانههای سیارهای است، اما یک نمونه منفرد نمیتواند مشخص کند تمام ستارههای جوان دقیقاً با همین مواد و همین روند شکل میگیرند. یافتهها نشان میدهند که در این سامانه، یخ آب و دیاکسیدکربن با ترکیبی مشابه بعضی اجرام یخی منظومه شمسی وجود دارد و احتمالاً بخشی از آنها از محیط میانستارهای به ارث رسیدهاند. برای دانستن اینکه این الگو در سامانههای دیگر نیز رایج است، پژوهشگران باید دیسکهای بیشتری را بررسی کنند.
همچنین، این یافته به معنی کشف آب مایع، اقیانوس یا حیات در بتا سهپیکتوری نیست. یخ بررسیشده در دیسک گستردهای پیرامون ستاره قرار دارد و بحث درباره مواد اولیه و روند شکلگیری سیارههاست. اینکه این مواد در آینده چگونه وارد اجرام بزرگتر میشوند، آیا به سیارهای میرسند و آن سیاره چه شرایطی پیدا میکند، پرسشهای جداگانهای هستند.
تلسکوپ جیمز وب در این مطالعه خودِ دانههای یخ را با دوربین عادی ثبت نکرد؛ نشانههای شیمیایی آنها را از روی طیف نور فروسرخ تشخیص داد. همین تمایز برای خواندن درست خبر ضروری است. تصویر همراه این گزارش نمای واقعی و آرشیوی از دیسک بتا سهپیکتوری است، اما نتیجه اصلی پژوهش از تحلیل دادههای طیفسنجی NIRSpec به دست آمده است.
پژوهش تازه نشان میدهد مواد سازنده سیارهها ممکن است سابقهای طولانیتر از ستارهای داشته باشند که اکنون پیرامون آن میچرخند. اگر یخ شکلگرفته در ابر میانستارهای بتواند از مرحله تولد ستاره جان سالم به در ببرد، بخشی از مواد اولیه دنبالهدارها و سیارهها میتواند پیش از شکلگیری منظومههای سیارهای موجود بوده باشد. این سناریو هنوز باید با رصد سامانههای دیگر آزموده شود، اما بتا سهپیکتوری اکنون نمونه روشنی در اختیار اخترشناسان گذاشته تا مسیر یخ را از ابرهای سرد تا دیسکهای سیارهساز بررسی کنند.



