به یقین، مقبره شمس در شهر خوی واقع شده است

، مراسم رونمایی از کتاب «آستان شمس تبریزی» که توسط میرحسین حسن‌زاده تألیف و با مقدمه‌ای از محمدعلی موحد منتشر شده است، در تاریخ چهارشنبه ۱۲ آذر و با حضور جمعی از شخصیت‌های فرهنگی در تالار علامه امینی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران برگزار گردید.

دلیل توجه به آستان شمس تبریزی

میرحسین حسن‌زاده، مدیرعامل خانه دانش و فرهنگ زریاب، با اشاره به تأسیس این سازمان مردم‌نهاد در سال ۱۳۹۳ و فعالیت‌هایش، بیان نمود: یکی از زمینه‌های فعالیت ما، بررسی افکار و آثار شمس تبریزی است. به عنوان یک مؤسسه فرهنگی، معتقدیم اندیشه‌های شخصیت‌های بزرگ مانند شمس و مولانا فراتر از مرزهای جغرافیایی متعلق به کل بشریّت است. این شخصیت‌ها به عنوان ارکان فرهنگی، به استحکام و پایایی جامعه در برابر چالش‌های تاریخی کمک می‌کنند و به زندگی همگان استمرار می‌بخشند. آنچه در این میان حائز اهمیت است، نقش شخصیت‌های بزرگ در سازندگی تمدن‌ها و مرجعیت علمی و فرهنگی آن‌ها می‌باشد.

وی در خصوص پردازش خانه دانش و فرهنگ زریاب به آستان شمس تبریزی توضیح داد: با اشاره‌ای که استاد محمدعلی موحد در سال ۱۳۷۵ به دکتر محمدامین ریاحی داشتند، شبهات پیرامون آرامگاه شمس به رفع و رجوع رسید. این اختلاف نظر منجر به برگزاری جشنواره‌ای علمی و بین‌المللی در خوی در سال ۱۳۸۶، همزمان با جشن‌های هشتصدمین سالگرد تولد مولانا بود. اگرچه این مراسم برگزار شد، اما وضعیت سایر مکان‌های منسوب به شمس در نقاط دیگر جهان همچنان نامعلوم ماند. از طرف برخی شخصیت‌های علمی داخلی و خارجی، شواهدی به‌طور جدی مطرح می‌شد. بنابراین، وضعیت ایجاب می‌کرد که با تعریف پروژه‌ای جامع، اسناد مرتبط با شمس تبریزی از آرشیوهای بین‌المللی گردآوری و به‌طور تخصصی در اختیار پژوهشگران قرار گیرد. درک این ضرورت سبب شد که از سال ۱۳۹۴ تیم‌های تحقیقاتی خانه دانش و فرهنگ زریاب در این زمینه فعالیت کنند. اکنون پس از ۱۰ سال، این کتاب به عنوان فاز نخست این تلاش‌ها به انتشار رسیده است. ما مطمئنیم با بیشتر جستجو کردن در آرشیوهای داخلی و بین‌المللی به مدارک بیشتری دست خواهیم یافت، همان‌طور که پس از تکمیل طراحی این کتاب، ۵ سند جدید از آرشیوهای داخلی و به‌ویژه آرشیوهای استانی به‌دست آوردیم که ان‌شاءالله در ویرایش بعدی گنجانده خواهد شد.

حسن‌زاده با اشاره به شناسایی آرامگاه‌های منسوب به شمس تبریزی در کشورهای متنوعی همچون ترکیه، افغانستان، پاکستان و هندوستان افزود: در راستای پژوهش‌های‌مان، زمان زیست هر یک از شخصیت‌های مدفون در این آرامگاه‌ها تعیین گردید.

وی در ادامه با اشاره به روش گردآوری اطلاعات خاطرنشان کرد: نسخ خطی و نسخ چاپی قدیمی موجود در آرشیوهای مختلف، مورد استفاده قرار گرفتند. به علاوه، بخشی از آثار هنری مرتبط از ایران، ترکیه، آمریکا، هندوستان، روسیه و فرانسه نیز در کتاب گنجانده شده‌اند. توضیحات فارسی دارای زیرنویس انگلیسی هم هستند و خلاصه‌ای از مقالات به زبان انگلیسی در انتهای کتاب موجود است تا برای جوامع بین‌المللی و پژوهشگران خارجی قابل استفاده باشد.

این پژوهشگر همچنین افزود که کتاب به عباس زریاب خویی و محمدامین ریاحی تقدیم شده است و اظهار داشت: دانشگاه تهران چهار دهه پیش به درستی با فرزندش، دکتر عباس زریاب رفتار نکرد اما امروز زمان آن است که به یاد ایشان و گرامیداشت نام و یادشان پرداخته شود و به شخصیت علمی و زندگی شرافتمندانه استاد فقید ادای احترام نماییم.

مدیرعامل خانه دانش و فرهنگ زریاب یادآور شد: این پروژه بدون دریافت کوچک‌ترین حمایت از منابع دولتی و با هزینه‌ سازمان مردم‌نهاد به ثمر رسیده است و این نکته نشان‌دهنده قابلیت‌های عظیم سازمان‌های عمومی در حل مسائل کشور می‌باشد.

وی همچنین اعلام کرد: این زمینه برای همکاری مشترک ایران و ترکیه به‌منظور بهره‌برداری از امکانات گردشگری خوی کاملاً مهیاست و ما آمادگی داریم در برنامه‌های گردشگری بین‌المللی، به‌ویژه در کشورهای عضو اکو همکاری داشته باشیم.

حسن‌زاده در پایان با ابراز امیدواری از اینکه انتشار این اثر منجر به ترویج اندیشه صلح، مدارا و همزیستی مسالمت‌آمیز جهانی گردد، از کلیه دست‌اندرکاران این پروژه قدردانی کرد.

کتابی که از ساخت مقبره شمس بیشتر به چشم می‌آید

حجت‌الله ایوبی، مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، نیز در نطق خود گفت: ۲۰ سال پیش که تازه از رایزنی فرهنگی فرانسه برگشته بودم و در حال برگزاری هشتصدمین سالگرد ولادت حضرت مولانا بودم، فهمیدم مزار شمس تبریزی که مراد مولانا بود و در غیاب او، مولانا به این معنا نمی‌توانست باشد، در شهر خوی واقع است. آن زمان مسئولیت بالایی در وزارت کشور داشتم و از آن مقام بهر‌ه بردم و به خوی رفتم و متوجه شدم که یک درخواست ملی برای ساخت مزار شمس وجود دارد. آن زمان، مقبره بسیار مهجور بود و تنها یک مناره از سه مناره تاریخی آن باقی مانده و محوطه‌ای به اندازه ۴۰۰ متر مربع داشت. وقتی به استاد محمدعلی موحد مراجعه کردم، وی فرمود که اینجا مزار شمس تبریزی است، در تردید نیست.

وی با اشاره به برگزاری بزرگداشت مولانا در سال ۱۳۸۵ در شهر خوی، یادآور شد: قرار بر این شد که این بزرگداشت به صورت باشکوهی برگزار شود تا هیچ شکی در مورد وجود مقبره شمس تبریزی در این مکان باقی نماند. بزرگان هنر و موسیقی مانند استاد محمدرضا شجریان و استاد شهرام ناظری در این مراسم حضور داشتند و شاهد تمام مردم شهر خوی بودند که در خیابان‌ها و بالای بام خانه‌های اطراف جمع شده بودند؛ گویی به آرزویی دیرینه دست یافته بودند. در لحظه‌ای که استاد شهرام ناظری قطعه‌ای را اجرا می‌کرد، شکار توقف را داشتند و ابراز نگرانی کردند که مبادا حادثه‌ای برای مردم رخ دهد. در این مراسم، تمام بزرگان هنر به احترام شمس و مولانا در کنار هم بودند اما همگی با خود زمزمه می‌کردند که آیا واقعا قبر شمس تبریزی در اینجا است؟ این شک، واقعا آزاردهنده بود.

ایوبی همچنین به حضور سینماگران بین‌المللی همچون ژان کلود کریر در مزار شمس اشاره کرده و گفت: در زمانی که ریاست مؤسسه اکو را بر عهده داشتم، مسابقه‌ای به‌منظور طراحی برگزار شد که ۴۰۰ ماکت به ما ارسال گردید. این مسابقه از اهمیت بالایی برخوردار بود. داوران از معماران برجسته ایران بودند، از جمله مرحوم استاد کیارستمی و آقای دیبا. در آن زمان «مقالات شمس» استاد موحد نایاب شد. طرح آقای نادر اردلان گردید، ایشان بیان کردند که من در تمام دنیا طراحی‌های زیادی انجام داده‌ام ولی می‌خواهم طرح مقبره شمس به عنوان وصیتنامه‌ام باشد. حالا ۲۰ سال گذشته و تقریبا همه رئیس‌جمهورها به خوی سفر کرده‌اند، اما هنوز این مقبره ساخته نشده است.

او در ادامه بیان داشت: اگر سال‌های پیش همه به تردید می‌پرسیدند آیا مقبره شمس در اینجا واقع شده‌است یا خیر، با انتشار کتاب «آستان شمس تبریزی» توسط آقای حسن‌زاده و بنیاد مرحوم زریاب امروز هیچ‌کس ذره‌ای تردید نخواهد داشت که مقبره شمس تبریزی در خوی واقع است. از نظر من، اهمیت و ارزش این کتاب به مراتب فراتر از ساخت مقبره شمس است. چرا که ایرانی‌ها و بزرگان فرهنگ و عاشقان ایران حتی با هزینه شخصی نیز اقدام به ساخت این مقبره‌ها خواهند کرد ولی این پروژه کار بسیار بزرگی محسوب می‌شود.

وی درباره اسنادی که در این کتاب آمده است، اظهار داشت: واقعاً یک‌سوم این کتاب تمامی تردیدها را برطرف می‌کند و به ویژه اینکه بیان کرده‌اند که ما دارای ۹ آرامگاه منسوب به شمس تبریزی هستیم؛ از پاکستان گرفته تا هند و ایران. این موضوع نمایانگر ارادت مردم جهان به شمس تبریزی است و همگان شمس را شمس تبریزی می‌دانستند. معتقدم می‌توانیم شبکه‌ای از تمامی شهرهایی که به نام شمس آرامگاه، بارگاه و یادمان بنا کرده‌اند، تشکیل دهیم و به یکدیگر متصل شویم. این کار، پروژه‌ای بزرگ و ماندگار است. تمامی افرادی که این کتاب را مشاهده کرده‌اند، آگاهند که چه کار عظیمی در این راستا انجام شده است.

ایوبی در پایان ابراز خوشحالی کرده و خدا را شکر نمود و اطمینان داد که با انتشار این اثر، دگرگونی‌های بزرگتر و بهتری در راه خواهد بود.
 

احمد مسجدجامعی، قائم‌مقام مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیز در سخنانی با انتقاد از نام «خانه دانش و فرهنگ زریاب» گفت: هنگامی که به منزل آقای زریاب دیده‌ام متوجه شدم که نام ایشان، عباس زریاب است، ولی خود او می‌گفت عباس زریاب خویی. در حالیکه شما بنیادهایی به نام او تأسیس کرده‌اید، بهتر است نام بنیاد به نام خود او زریاب خویی باشد نه زریاب.

او با یادآوری برگزاری بزرگداشتی برای محمدحسن لطفی و بیان خاطره‌ای از اعطای جوایز کتاب سال به او طی چند سال متوالی، تصریح کرد: آقای لطفی در حال پژوهش روی افلاطون بودند. یک بار در رابطه با ارتباط سقراط و افلاطون گفته شده بود «سقراط یک فیلسوف شفاهی بود، همه چیز از کلام آغاز می‌شود و وقتی مکتوب می‌شود، با همه ارزشی که دارد مقداری از کلام که منشأ نوشته است، فاصله می‌گیرد». با الهام از سخنان آقای لطفی، رابط شمس و مولانا نیز به همین شکل است. شمس مانند سقراط است و کسی است که در روح مولانا می‌دمد تا از عشق بگوید. شمس نشان‌دهنده روایت‌های شفاهی یا الهامات است و مولانا از کلام شمس الهام می‌گیرد.

مسجدجامعی با اشاره به نظرات حجت‌الله ایوبی درباره توسعه محوطه مقبره شمس و اشاره به آقای سپهری، مدیرکل آذربایجان غربی، به دشواری‌های ساخت و ساز در محوطه‌ای که متعلق به شمس بود، اشاره کرد و گفت: در آن زمان این محوطه شامل یک مناره بلند، یک اتاق و یک حیاط کوچک بود. در آن دوره اعتباراتی برای این کار تخصیص یافت و آقای سپهری خانه‌های نزدیک را خرید. این واقعه در دوره ریاست جمهوری آقای خاتمی انجام شد و پس از آن هر رئیس‌جمهور که پیش آمده است، به خوی سفر کرده و به جایگاه این محل توجه داشته‌اند.

قائم‌مقام مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی درباره کتاب «آستان شمس تبریزی» گفت: این کتاب از چندین جنبه دارای اهمیت است؛ شامل سندشناسی که یک رشته تخصصی محسوب می‌شود، اصالت سند و زمان مربوطه، اسناد تکمیلی آن و مکان نگهداری آن‌ها و غیره. آقای حسن‌زاده سفرنامه‌های متعددی را بررسی کرده‌اند و از اسناد رایج اداری استفاده کرده‌اند. من امضای آقای حکمت را می‌شناسم و در پای اسناد مشاهده کرده‌ام، اما مشخص نیست این امضا متعلق به چه کسی است، و بهتر بود که مشخص می‌شد. در نهایت، آقای حکمت شخصیت مهمی هستند.

او همچنین به نمایش پری صابری درباره ماجرای شمس و مولوی اشاره کرده و گفت: فرصت خوبی است تا مقدمات اجرای این نمایش در ترکیه فراهم گردد. مناسب است متن کار خانم صابری دوباره بازخوانی شود و امکان اجرای آن به‌طور کامل وجود دارد.

فرزانه اعظم لطفی، دانشیار دانشگاه تهران نیز در صحبت‌های خود درباره مستندات کتاب شمس و مولانا و اهمیت آن‌ها در هند سخن گفت و به مقایسه یک مانترا درباره تفکر و مدارای هندی با سخنان شمس پرداخته و اظهار داشت: در بخش مطالعات بین‌المللی و آسیا در پی زنده نگه‌داشتن جایگاه شمس و مولانا هستیم و پیشنهاد دارد که در دانشگاه تهران، بخشی به مطالعات مولاناپژوهی و شمس‌پژوهی اختصاص یابد.

علی صادق‌زاده پژوهشگر سازمان اسناد و کتابخانه ملی نیز در سخنانی درباره اهمیت نسخ خطی و در خصوص کتاب «آستان شمس تبریزی» توضیحات داده است.

اکبر ایرانی، مدیرعامل موسسه پژوهشی میراث مکتوب نیز در سخنانی بیان داشت: اعتبار شهرها و کشورها تنها به سرمایه‌های ملی نظیر معادن و نفت نیست بلکه به سرمایه اجتماعی آن‌ها بستگی دارد. مهم است که آرامگاه شخصیت‌های بزرگ در کجا واقع شده‌اند و ارزش ملی و منابع اقتصادی را به همراه دارد، هرچند متأسفانه ما در استفاده از این منابع ضعیف هستیم.

ایرانی در ادامه خاطره‌ای مطرح کرد: امین ریاحی دو مقاله درباره آرامگاه شمس در خوی نوشت که مرحوم دعایی در روزنامه اطلاعات منتشر کرد. او می‌گفت عطاءالله مهاجرانی، وزیر وقت ارشاد تلفن کرد و گفت مقاله شما را خواندم و می‌خواهیم همینطور شبانه به خوی برویم و اکنون که ثابت شده مقبره شمس در خوی است، آرامگاهی در خوی ساخته شود.

در پایان مراسم و با حضور شخصیت‌هایی چون ژاله آموزگار و حجابی کرلانگیچ، سفیر ترکیه در ایران، از اسناد مربوط به مقبره شمس در خوی و کتاب «آستان شمس تبریزی» رونمایی گردید.