قدم جدیدی در بهرهبرداری از ترکیبات طبیعی به منظور درمان التهاب روده
بیماریهای التهابی روده جزو اختلالات گوارشی مزمن محسوب میشوند که درمان قطعی برای آنها وجود ندارد و بیماران به مدت طولانی با علائم ناخوشایندی از جمله درد شکم، اسهال و ضعف روبرو هستند. یک تحقیق جدید، روشی نوین برای ارائه دارو به این بیماران معرفی میکند.
بیماریهای التهابی روده دو نوع اصلی دارند: کولیت اولسراتیو و کرون. این اختلالات به دلیل تعامل بین عوامل محیطی، وراثتی و واکنشهای ایمنی بدن ایجاد میشوند و میتوانند نقاط مختلفی از دستگاه گوارش، از دهان تا مقعد را درگیر نمایند. بیماران مبتلا عموماً با علائمی چون اسهال خونی، دردهای شکمی و کاهش وزن مواجه میشوند. تا کنون، درمانهای دارویی متداول مانند آنتیبیوتیکها، استروئیدها و داروهای تعدیلکننده سیستم ایمنی به اندازهای مؤثر بودهاند که علائم بیماری را تحت کنترل درآورند، با این حال اثربخشی آنها به مرور زمان کاهش مییابد و بسیاری از بیماران با مشکل مقاوم شدن بدن به این داروها مواجه میشوند. به علاوه، عوارض جانبی این داروها نیز نگرانیهای جدیدی برای بیماران ایجاد کرده است.
به همین خاطر، در سالهای اخیر، توجه به روشهای طبیعی و مکمل به منظور کاهش التهاب روده افزایش یافته است. یکی از ترکیبات طبیعی که در تحقیقات مختلف مورد بررسی قرار گرفته، «الاژیکاسید» است؛ مادهای پلیفنولی که در میوههایی همچون انار، توتفرنگی، زغالاخته و گردو وجود دارد. این ترکیب به عنوان یک آنتیاکسیدان قوی، ضدالتهاب و محافظتکننده کبد و سلولها شناخته میشود و نتایج پژوهشهای انجامشده بر روی حیوانات نشان داده است که میتواند در کاهش التهاب کولیت تأثیر مثبتی داشته باشد. با این حال، چالش عمده در اینجا، جذب پایین آن در بدن است و بیشتر در روده به صورت غیرمستقیم آزاد میشود. این مسئله پژوهشگران را بر آن داشته تا به دنبال شیوههای بهتری برای رساندن مؤثرتر این ماده به نواحی ملتهب در روده باشند.
در این راستا، عباس اخگری، دانشیار گروه فارماسیوتیکس دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، به همراه چهار پژوهشگر دیگر از همان دانشگاه و با همکاری دانشگاه علوم پزشکی گناباد، مطالعهای را جهت طراحی و ارزیابی یک سامانه جدید از «پلتهای دارویی» انجام دادند که هدف آن آزادسازی کنترلشده و هدفمند الاژیکاسید در روده بود. این پژوهش با هدف بهبود جذب این ترکیب طبیعی و افزایش تأثیر درمانی آن در مدلهای مشابه دستگاه گوارش انسان صورت گرفت.
در این تحقیق، پلتهای دارویی از طریق روشی به نام «اکستروژن-اسفرونایزیشن» تولید شدند. این روش در صنعت داروسازی به منظور تولید ذرات کروی که قادر به آزادسازی تدریجی دارو هستند، به کار میرود. در ابتدا، ترکیب دارویی به شکل خمیر و با استفاده از مواد نگهدارندهای نظیر اویسل، لاکتوز و پلیوینیلپیرولیدون تهیه شد و سپس از اکسترودر عبور کرد تا رشتههای پیوستهای ایجاد شود. این رشتهها در دستگاهی به نام اسفرونایزر کار به شکل کروی درآمدند و در نهایت پلتهای یکنواختی بهدست آمدند. پژوهشگران برای ارزیابی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی پلتها از متدهای مختلفی مانند میکروسکوپ الکترونی روبشی، طیفسنجی مادون قرمز و گرماسنجی تفاضلی بهره بردند. همچنین عملکرد آزادسازی دارو در شرایط آزمایشگاهی شبیه به معده، روده کوچک و کولون مورد بررسی قرار گرفت تا الگوی آزادسازی دارو در نواحی مختلف روده مشخص شود.
نتایج این بررسیها که در «مجله دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی» منتشر شده، نشان میدهند که پلتهای تولید شده دارای شکل کروی و سطحی صاف هستند و ابعاد بیشتر آنها بین ۷۱۰ تا ۱۴۰۰ میکرومتر میباشد. این ذرات دارویی موفق شدند محتوای دارویی خود را به تدریج در محیط شبیه به روده آزاد کنند، به طوری که فرایند آزادسازی دارو در ناحیه کولون به طور یکنواخت و تدریجی صورت پذیرفته است.
آنالیزهای شیمیایی نیز نشان دادند که هیچ گونه تداخلی میان ماده دارویی و دیگر اجزای فرمولاسیون وجود ندارد و پایداری ساختار پلتها حفظ شده است.
در بخش نتیجهگیری، پژوهشگران اعلام کردند که تشکیل بهینه پلت با ترکیب ۶۰ درصد اویسل، ۲۸ درصد لاکتوز و ۲ درصد پلیوینیلپیرولیدون، برترین عملکرد را در آزادسازی دارو در محیط شبیه به روده کوچک و بزرگ ارائه داده است. این ترکیب توانسته است آزادسازی کنترلشدهای از الاژیکاسید را تضمین کند و به این ترتیب امکان هدفگیری موضعی التهاب در روده را فراهم آورد.
پژوهشگران تأکید کردهاند که روش پلتسازی به عنوان یک تکنیک پیشرفته در صنعت داروسازی، نقش کلیدی در طراحی داروهایی با آزادسازی کنترلشده ایفا میکند. در این شیوه، دارو به شکل ذرات کوچک و کروی تولید میشود که در طی فرآیند روکشدهی و بستهبندی، از ثبات و یکنواختی مطلوبی برخوردارند.
از مزایای این سیستم میتوان به افزایش فراهم زیستی دارو، کاهش تحریکات گوارشی و جلوگیری از آزادسازی ناگهانی دوز بالا در بدن اشاره کرد. پلتها قادرند به طور پیشبینیپذیری در سیستم گوارشی حرکت کنند و دارو را در بخش مورد نظر آزاد کنند؛ ویژگیای که در درمان بیماریهای التهابی روده از اهمیت فراوانی برخوردار است.
به گفته تیم تحقیق، در این مطالعه از فرایند روکشدهی استفاده نشده است، اما نتایج نشان دادهاند که پلتهای تولید شده در زمینه کرویت و صافی سطح در سطح بالایی قرار دارند. این ویژگیها در مراحل آینده تولید صنعتی ارزش زیادی خواهند داشت، چرا که امکان انجام روکشدهی دقیقتر را فراهم میآورند و به آزادسازی دارو در نقاط خاصی از روده کمک میکنند. علاوه بر این، نسبت دقیق مواد به کار رفته در فرمولاسیون، تأثیر مستقیمی در کنترل سرعت آزادسازی دارو دارد.
