چه کسی مسئول فقدان ابرها در مرز ایران و ترکیه است؟

علیرضا بالالان فرد در خصوص جزییات عملیات بارورسازی ابرها گفت: طبق اعلام رئیس «سازمان توسعه و بهره‌برداری فناوری‌های نوین آب‌های جوی»، از دهم آبان‌ماه امسال پروازهای بارورسازی ابرها در چهار منطقه عملیاتی آغاز شده است که یکی از این نواحی، منطقه شمال‌غرب واقع در حوضه آبریز دریاچه ارومیه است و تا کنون از مجموع ۱۰ پرواز، هفت پرواز در این ناحیه انجام شده است.

او ادامه داد: در حال حاضر وزارت نیرو به‌عنوان متولی این عملیات، زیرساختی به نام سازمان توسعه و بهره‌برداری فناوری‌های نوین آب‌های جوی را مدیریت می‌کند و اولویت‌های بارش و مسیر سامانه‌های بارشی عمدتاً بر بارورسازی دامنه‌های غربی زاگرس، آذربایجان‌ و دامنه جنوبی البرز مرکزی و برخی از استان‌ها تمرکز یافته است.

بالالان فرد همچنین بیان کرد: گزارش‌ها نشان می‌دهد که حوضه آبریز البرز مرکزی که شامل استان‌های تهران، قزوین و البرز است، نیز از دیگر نواحی مشمول عملیات بارورسازی است.

معاون توسعه پیش‌بینی و مدیریت بحران اداره کل هواشناسی البرز افزود: بارورسازی ابرها به این صورت انجام می‌شود که ابتدا با استفاده از مدل‌های هواشناسی سامانه‌های بارشی رصد شده و سپس پس از نزدیک شدن این سامانه‌ها به منطقه، جهت تقویت آن‌ها اقدامات بارورسازی صورت می‌گیرد تا بارش‌ها به حداکثر برسند.

او هشدار داد: متاسفانه عملیات بارورسازی ابرها معمولاً بدون تحقیق و مطالعه کافی، بدون درک صحیح از عوامل آلاینده و بدون دانش‌مدلسازی و همچنین ارزیابی حساسیت سامانه به تغییرات هسته‌های اولیه میعان و هسته‌زایی یخ انجام می‌شود.

وی ادامه داد: در این عملیات، بدون در نظر گرفتن ارتفاع و نوع محلول مناسب برای رهاسازی، بی‌هدف اقدام به محلول‌پاشی در آسمان ناحیه می‌کنند. این حقیقت که فرآیند بارورسازی ابرها به شکل غیرمنظم و بدون مطالعه‌های شیمیایی سطوح مختلف جو انجام می‌شود، نگران‌کننده است.

معاون مدیریت بحران اداره کل هواشناسی البرز خاطرنشان کرد: همان‌طور که گفته شد، هربار پرواز برای رهاسازی یدید نقره با هزینه‌ای بالغ بر یک میلیارد تومان انجام می‌شود و طبق گزارشات، امسال بودجه‌ای معادل ۶۰ میلیارد تومان برای این منظور پیش‌بینی شده است.

وی افزود: این سازمان به این ترتیب ادعا می‌کند که هر بارانی که در پی‌ آن اقدامات بارورسازی رخ دهد، نتیجۀ تلاش‌های آن‌هاست.

بالالان فرد مطرح کرد: آئروسل‌های جوی که شامل ذرات فیزیکی نظیر نمک‌های دریایی، گرد و غبار معدنی و کربن سیاه و همچنین ترکیبات شیمیایی مانند نیترات‌ها و سولفات‌ها هستند، نقشی حیاتی در فرآیندهای میکروفیزیکی ابر ایفا می‌کنند. این ذرات به عنوان هسته‌های تراکم ابر و هسته‌های یخ‌ساز عمل کرده و در تشکیل قطرات و بلورهای یخ در سامانه‌های بارشی آغازگر هستند.

او تصریح کرد: افزایش تعداد CCN و INPs‌ها می‌تواند منجر به تغییر در توزیع اندازه قطرات، افزایش زمان عمر ابر و تاثیرگذاری بر بارش‌ها، کاهش یا افزایش آن‌ها شود؛ پدیده‌ای که در ادبیات علمی به‌عنوان اثر توومی و اثر آلبرشت شناخته می‌شود.

این کارشناس هواشناسی خاطر نشان کرد: در شرایط جوی ایران، وجود محسوس گرد و غبار به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان، سبب می‌شود جو کشور به طور طبیعی دارای مقادیر قابل توجهی از INPs و CCN باشد که بنا به پژوهش‌های این مرکز به سطوح میانی و بالایی جو نیز انتقال می‌یابد.

بالالان فرد یادآور شد: این وضعیت با مدلسازی‌های دقیق این مرکز و تصاویر ماهواره‌ای و هشدارهای مکرر آلودگی هوا همخوانی دارد. گرد و غبار معدنی به عنوان یکی از مؤثرترین عوامل در هسته‌های یخ‌ساز ابرها به حساب می‌آید و بر اساس مطالعات این مرکز می‌تواند به‌طور مستقیم بر تشکیل بلورهای یخ و فرآیند بارش تاثیر بگذارد.

وی بیان کرد: با این حال، در عملیات بارورسازی مصنوعی ابرها با تزریق یدید نقره، عدم مدیریت علمی و دقیق می‌تواند منجر به اثرات معکوس گردد. تزریق بیش از حد یدید نقره که وظیفه INPs را بر عهده دارد، ممکن است به رقابت شدید بین هسته‌ها برای جذب بخار آب منجر شود.

وی تأکید کرد: در چنین شرایطی (رقابت برای جذب آب) به جای رشد مؤثر قطرات و بلورهای یخ، ابعاد آن‌ها کوچک مانده و فرآیند هم‌جوشی به طور کامل انجام نمی‌شود و به تبع آن ابر به مرحله بارش کارآمد نمی‌رسد.

معاون توسعه پیش‌بینی و مدیریت بحران اداره کل هواشناسی البرز تاکید کرد: این پدیده در ادبیات علمی به‌عنوان کاهش کارایی بارش به سبب تزریق بیش از حد هسته‌های یخ‌ساز شناخته می‌شود.

وی افزود: اگر مقادیر محلول‌پاشی سازمان استحصال آب‌های جوی، برای مثال در ناحیه دریاچه ارومیه، بیش از حد نیاز باشد، چون بستر خشک و نمکی دریاچه زمینه‌ساز انتشار آلاینده نمک و همچنین گرد و غبار به‌صورت طبیعی و سایر آلودگی‌های صنعتی و انسانی است، منجر به کاهش رطوبت و حتی از میان رفتن ابرهای آن ناحیه خواهیم بود.

وی تأکید کرد: پدیده‌هایی که اخیراً تحت عنوان «دزدی ابر» در مرز ایران و ترکیه گزارش شده، در واقع تنها یک توهم توطئه به شمار می‌رود و می‌تواند نتیجه خطاها و مدیریت نادرست عملیات بارورسازی به دلیل نداشتن دانش کافی از سوی سازمان‌های مسئول باشد.

وی در خصوص این تصویر اظهار داشت: این مدلسازی میزان آلودگی نمک دریاچه که به صورت طبیعی در حال پخش است را نشان می‌دهد. این فرآیند در شروع عملیات بارورسازی و محلول‌پاشی به هیچ عنوان در نظر گرفته نمی‌شود و بنابراین ترکیب نمک طبیعی با نمک یدید نقره صنعتی که در این فرآیند بارورسازی بدون مطالعه و مدلسازی انجام می‌شود، سبب کاهش رطوبت و نابودی ابرهای ناحیه می‌گردد؛ به همین دلیل شایعات مربوط به دزدی ابر صحت ندارند و باید مقصر را در جای دیگری جستجو کرد!

این مسؤول همچنین اشاره کرد: این تصویر به وضوح نشان می‌دهد که در محلول‌پاشی، در مرز ایران و ترکیه به طور مؤثر ابرها را از بین برده‌ایم.