آیا واقعاً جیره بندی آب صحیح است؟
عیسی بزرگزاده، سخنگوی خدمات آب کشور، در یک برنامه تلویزیونی اینترنتی به ارائه توضیحاتی درباره اصلاح الگوی مصرف آب و همکاری مردم در این زمینه پرداخت و همچنین وضعیت سدها و پیشبینی بارشهای پاییزی و زمستانی را بررسی کرد.
آیا جیرهبندی آب واقعی است؟
در پاسخ به پرسشی که این روزها در دنیای مجازی بسیار مطرح شده، سخنگوی خدمات آب کشور تصریح کرد: «این موضوع صحت ندارد. ما قصد داریم برنامه نوبتبندی آب را به ویژه در شهرهای بزرگ نظیر تهران و کرج اجرا کنیم. شایعه جیرهبندی گمراهکننده است. از شهروندان میخواهیم که مدیریت مصرف آب را به خوبی رعایت کنند.»
بزرگزاده همچنین اشاره کرد که خطوط انتقال آب در طرح آبرسانی، همچنان کمبود آب تهران را تأمین نمیکند و افزود: «با اجرای پروژه انتقال آب طالقان به تهران، انتظار میرود سالانه بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب به تهران منتقل شود. با این حال، استمرار مدیریت مصرف آب توسط شهروندان ضروری است. عمل کرد صحیح مصرف آب از سوی شهروندان، میتواند به اندازه ۵ برابر طرح انتقال آب به ما کمک کند. ما به این باور داریم که باید به بهبود مدیریت مصرف بپردازیم و از جیرهبندی پرهیز کنیم!»
پیامدهایی برای بد مصرفکنندگان
در عین حال، شایعاتی مبنی بر قطع آب به مدت ۱۲ ساعت برای برخی ساکنان به گوش میرسد. بزرگزاده در این مورد توضیح داد: «در سراسر دنیا، بد مصرفکنندگانی که دو برابر الگوی مصرف را تحت نظر ندارند، با ابزارهای مختلف به ویژه تعرفههای اعمال شده، مورد بررسی قرار میگیرند. نمیتوان به راحتی رفاه ساکنان کلانشهرها را به خطر انداخت تا بد مصرفکنندگان به راحتی مصرف کنند. آب این گروه تنها به مدت ۱۲ ساعت قطع خواهد شد. این افراد افرادی هستند که مسئولیتهای اجتماعی را نمیپذیرند. حتی به افرادی که تا ۲ برابر الگوی مصرف را خرج میکنند نیز آب قطع نمیشود. قطع آب فقط شامل بد مصرفکنندگان است، نه پر مصرفها.» بزرگ زاده همچنین معتقد است که بد مصرفکنندگان به نوعی بیانصافی میکنند.
او ادامه داد: «بیعدالتی بد مصرفکنندگان در حق سایر ساکنان و همچنین اکوسیستم مفهوم ناپسندی است. این بیعدالتی نسبت به آب و مردم ایران غیرقابل قبول است. فرهنگ ایرانی بر پایه ملاحظهکاری استوار است؛ ما در هوشیاری مستمر خود میگوییم: بنی آدم اعضای یک پیکرند.»
آیا تعطیلات موجب کاهش مصرف آب شده است؟
برخی بر این باورند که تعطیلات اخیر باعث کاهش مصرف آب شده است. بزرگ زاده بیان کرد: «تأثیر تعطیلات بر کاهش مصرف آب تقریباً ناچیز است. تعطیلات بیشتر به مدیریت انرژی مربوط میشود. ما باید با همکاری یکدیگر و به دور از تعطیلات، به بهینهسازی مصرف آب بپردازیم. این امر نیازمند حس مسئولیت مشترک در میان تمام شهروندان و نهادها است.»
برخی از موضوعات مهم در بخش آب
بزرگزاده در ادامه به بررسی میزان بارشها پرداخت و گفت: «کشور ما به طور تقریبی ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش دارد. اما همه این بارشها به روانآب تبدیل نمیشود. پیشتر، ۱۳۰ میلیارد مترمکعب از بارشها به روانآب تبدیل میشد، اما این رقم اکنون به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است. بیش از نیمی از این آب به سفرههای زیرزمینی میرسد و سایر آبها به رودخانهها منتقل میشوند. کل مصرف آب در کشور ۹۲ میلیارد مترمکعب است. باید توجه داشته باشیم که در سالهای خشکسالی نه تنها این ۱۰۰ میلیارد مترمکعب روانآب وجود ندارد، بلکه امسال که در شرایط خشکسالی هستیم، تنها ۶۵ میلیارد مترمکعب روانآب داریم. در سطح جهانی توصیه میشود که میزان مصرف آب باید در حدود ۴۰ درصد باشد، در حالی که مصرف آب ما تقریباً دو برابر این میزان است و این مصرف به صورت برداشت اضافی از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی صورت می گیرد. این برداشت اضافی میتواند به خشک شدن تالابها و رودخانهها و همچنین فرونشست زمینها منجر شود.»
نقش آب در برنامه هفتم توسعه
بزرگزاده در اشاره به مصرفکنندگان اصلی آب در کشور، کشاورزی را با اختصاص ۸۰ درصد از مصارف، معرفی کرد و ادامه داد: «پس از کشاورزی، بخش آب آشامیدنی با ۱۰ درصد از مصرف (۹ میلیارد مترمکعب) قرار دارد و در نهایت صنعت با ۴ درصد (۳ میلیارد مترمکعب) میآید. اگر آبی باقی بماند، این آب به رودخانهها، تالابها و نیازهای محیط زیست اختصاص مییابد. ما باید اقدامات مؤثری برای حمایت از محیط زیست انجام دهیم.»
بزرگزاده تأکید کرد که تا پایان برنامه هفتم توسعه و تا سال ۱۴۰۴، انتظار داریم که حدود ۱۵ میلیارد مترمکعب از ناترازی آبی کاسته شود. او گفت: «در بخش کشاورزی، سهم مصرف آب از ۸۰ درصد به ۶۵ درصد کاهش خواهد یافت. در کمیته تخصصی شورای عالی آب، که شامل تمامی نهادهای مسئول است، سهم هر یک از ۳۱ استان در زمینه کاهش آب سطحی، مدیریت مصرف آب زیرزمینی، بهرهبرداری از آب دریا و استفاده از پساب مشخص شده است. همچنین در قالب ۵ برنامه و ۴۹ اقدام، با محورهای مدیریت تأمین و توزیع آب، حفاظت و صیانت از آب، مدیریت بحرانهای آبی و بهبود مصرف و تقاضا و اصلاح حکمرانی آب، تحت عنوان برنامه جامع راهبردی و عملیاتی، اقدامات لازماندیشیده شده است. استانداران با کمک کارگروه سازگاری با کم آبی، به مطالعه این موضوع پرداخته و مراحل کار را آغاز کردهاند. برای هر استان مشخص شده که چقدر باید مصرف آب کاهش یابد. این کار نیازمند تلاش و جدیت بینظیر استانداران است. جریان آگاهی بخشی به خوبی پیش میرود و همراه با احساس مسئولیت، موجب خواهد شد تا پایداری اکوسیستم را در امان داشته باشیم؛ به گونهای که سلامت، غذا، شغل و محیط زیست سالم را تأمین کنیم.»
در ادامه بزرگزاده به هدررفت آب در بخش کشاورزی اشاره کرد و گفت: «میزان استفاده از آب در این بخش تقریباً ۴۰ درصد است و ۶۰ درصد هدر میرود. در کل، نمیتوانیم به بهرهوری ۱۰۰ درصدی در ایران دست پیدا کنیم. البته بهرهوری در کشاورزی سنتی کمتر است. در مقابل، بهرهوری بالای ۶۰ درصد، معمولاً در کشاورزی گلخانهای مشاهده میشود. از سوی دیگر، در حدود ۳۰ درصد محصولات کشاورزی از مزارع تا سفرهها هدر میروند. تصاویری نظیر هندوانه، گوجهفرنگی و سیب که کنار جادهها رها شدهاند، مشهود هستند. در کشوری که با بحران کمآبی مواجه است و ۷۵ درصد خاک آن در اقلیم نیمهخشک است، چنین موضوعاتی غیرقابل پذیرش است.»
بزرگزاده در خصوص هدررفت آب در تهران بیان کرد: «هدررفت آب غیرمجاز حدود ۳۰ درصد است؛ یعنی آب که به دلایل فیزیکی هدر میرود و آبهایی که مشمول معافیت هستند، نظیر آب مراکز فرهنگی. هدررفت فیزیکی در تهران تقریباً ۱۰.۲ درصد است، در حالی که این عدد در مقیاس جهانی ۸ درصد برآورد شده است. در بافتهای قدیمی تهران این عدد بیشتر است زیرا لولهها بسیار کهنه هستند. در برخی استانها و شهرها مانند بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد نیز این عدد بالاتر است. در مورد صنعت، وضعیت هدررفت آب نسبت به کشاورزی و آب شرب بهتر است، زیرا آب مورد نیاز صنایع را میتوان دوباره استفاده کرد.
نسبت قیمت آب
در ادامه عیسی بزرگزاده به موضوع قیمت آب و مصرف آن پرداخت و اظهار داشت: «آب در بخش کشاورزی عملاً قیمت ندارد. در قانون بودجه ۱۴۰۴ برای برداشت آب از چاهی به عمق ۴۰۰ متر در زراعت گندم ۳۰ تومان و برای پرتقال ۷۰ تومان تعیین شده است. این قیمتها قانونیاند و برای همه یکسان است. هیچ کسی نمیتواند برابر قانون برتر باشد و تعرفهها در این حدود شناخته شدهاند. هر چیز رایگان، به اتلاف منجر میشود. بنابراین، ما باید توجه داشته باشیم که حمایت از کشاورزان فقط با آب رایگان حاصل نمیشود. نیاز است که قانونگذار یارانه را به محصولات اختصاص دهد، نه به نهادهها؛ چرا که یارانههای نهادهها موجب هدررفت میشوند و این موضوع سالها موضوع بحث و بررسی بوده است. بایستی قانون به گونهای تنظیم گردد که صرفهجویی و بهبودهای واقعی را به همراه داشته باشد.
ساخت و ساز و مصرف آب
در کشورهایی با اقلیم خشک و نیمهخشک، اجازه تشکیل کلانشهرها تنها در کنار دریاها صادر میشود. مباحث مربوط به طرحهای آمایش سرزمین در تهران، از قبل از انقلاب مطرح شدهاند. بزرگزاده در این باره افزود: «قبل از اینکه طرحهای انتقال آب بین حوزهای داشته باشیم، جمعیت تهران حداکثر ۳ میلیون نفر برآورد میشد. طی ۸۰ سال اخیر، انتقال آب از سدهای کرج، لار و طالقان انجام شده است. آب تهران تابع سیاستهای سیاسی نیست و شروع آب عمدتاً از قزوین است و تأمین آب یک هدف مشترک را دنبال میکند. کمآبی در سد کرج از مردم میدان انقلاب گرفته تا سایر مناطق مؤثر خواهد بود.»
آیا متوقف کردن ساختوسازهای ناپایدار تنها راه کاهش مصرف آب در تهران است؟ بزرگزاده تصریح کرد: «آمار نشان میدهد که تهران ظرفیتی برای ۸ یا ۹ میلیون نفر دارد. آب تهران هم از منبعی آبی که ظرفیت بیش از ۲۰ میلیون نفر را دارد، تأمین میشود. ما باید راهکارهای جایگزینی را مدنظر داشته باشیم. تمایل به ساختوساز در تمام کشور باید به سوی توسعه پایدار معطوف گردد. بدین شکل، هر متقاضی ساختوساز باید پیش از هر چیز، امکان تأمین آب را اثبات کند. این طرح در مناطقی با منابع آبی مناسب قابل اجراست، در حالی که در مناطق کم بارش چون یزد، نیاز به همکاری در برداشت آب خاکستری، راهاندازی تصفیهخانهها و جداکردن فاضلاب مجتمعها حس میشود.»
بزرگزاده گزینه دیگری نیز ارائه داد و گفت: «در تهران، باید ۴۵ درصد مصارف کشاورزی و ۳۰ درصد مصارف آب شرب کاهش یابد. هنگام ساخت مجتمعهای مسکونی ناشی از توسعه، ساکنان باید به ترویج کشاورزی و توسعه شبکههای آبرسانی نوین کمک کنند. این میتواند به عنوان تولید آب تلقی شود. بنابراین، هیچ پیچی وجود ندارد. ما میگویم که ظرفیت انرژی ساختوساز میتواند موتور محرکه برای آبرسانی به تهران باشد. البته این طرح هنوز در مراحل ابتدایی است و نیازمند همکاری و نظارت کارشناسان و دانشگاهیان است تا به تکمیل برسد.
تداوم مدیریت مصرف آب تا ۱۲ درصد دیگر
سخنگوی خدمات آب کشور در خصوص وضعیت بارشها و سدهای کشور گفت: «همچنان حدود ۳۹ تا ۴۰ درصد نسبت به بارشهایی که باید انتظار داشته باشیم، عقب هستیم و این موضوع در نقاط مختلف کشور متفاوت است. حجم ورودی به سدها نسبت به سال گذشته حدود ۴۲ درصد کاهش یافته است. چه بسا برای سدها باید ۴۱ میلیارد مترمکعب آب ذخیره داشته باشیم، در حالی که ما کمتر از ۲۴ میلیارد مترمکعب ذخیره کردهایم. با این وجود، با مدیریتی که در رهاسازی سدها صورت گرفته، با وجود ورودی ۴۲درصدی، حجم ذخیره سد ۲۵ درصد کاهش یافته است. وضعیت تهران به مراتب شکنندهتر از سایر استانها است. در میانگین کل کشور، سطح پرشدگی سدها حدود ۴۰ درصد است، اما این رقم در تهران تقریباً ۱۷ درصد است.»
بزرگزاده درباره وضعیت تهران اضافه کرد: «فعلاً همکاری مردم تهران به میزان ۱۴ تا ۱۵ درصد در راستای کاهش مصرف آب محقق شده و اگر تهرانیها ۱۲ درصد دیگر در این راستا مشارکت کنند، میتوانیم از تنشهای آبی به سطح قابل قبولی عبور کنیم. در غیر این صورت، کیفیت زندگی شهروندان به چالش کشیده میشود و وضعیت آبرفت تهران به خطر خواهد افتاد. بیایید برای مکان زندگییمان ارزش قائل شویم و الگوی مصرف آب را اصلاح کنیم.»
پیشبینی بارشهای پاییزی
بزرگزاده درباره پیشبینی بارش سال آینده گفت: «آمار حاکی از کمبود بارش مداوم در سالهای آتی است.» او با اشاره به بارشهای آینده اظهار داشت: «با همکاری و تعامل با مردم و اصلاح الگوی مصرف، میتوانیم از بحران عبور کنیم. اگر سال آینده بارشهای پربارتری را تجربه کنیم، به نفع مردم و محیط زیست و رودخانهها خواهد بود. با همکاری شهروندان و آگاهی از بحران کمآبی، به بهترین شیوه ممکن مانند پیشینیان خود، تمدن بزرگ ایران را حفظ کرده و به نسلهای آینده منتقل خواهیم کرد.»
