النینو و پیشبینی بارشهای سنگین در ایران
اکوسیستم کره زمین نتیجه تعاملات پیچیده میان اقیانوسها، جو، خشکیها و یخکره بوده و تغییر در دمای سطح اقیانوسها یا الگوهای گردش جوی میتواند به طور منطقهای و حتی جهانی، الگوهای بارش و دما را تحت تأثیر قرار دهد. پدیدههایی مانند النینو ـ نوسان جنوبی (ENSO)، لانینا، نوسان اقیانوس اطلس شمالی و نوسان اقیانوس هند به عنوان الگوهای وسیع اقیانوسی ـ جوی شناخته میشوند که با انتقال انرژی و دگرگونی در الگوهای باد و فشار هوا، میتوانند بر تقسیمبندی بارش و دما در نقاط مختلف دنیا تأثیر بگذارند.
سازمان جهانی هواشناسی همچنین تصریح کرده است که یک النینوی قوی میتواند به شکلی آشکار الگوهای بارش و دما را در مناطق گوناگون زمین تغییر دهد و احتمال وقوع پدیدههای شدید آبوهوایی را افزایش دهد.
ایران به واسطه قرارگیری در کمربند خشک و نیمهخشک جهان و ویژگیهای جغرافیایی خاص خود، تحت تأثیر الگوهای وسیع گردش جوی و تغییرات اقیانوسی قرار دارد. در این زمینه، سیستمهای جوی غربی و مدیترانهای، پرفشار جنب حارهای، جریانهای رطوبتی دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان و همچنین ساختار رشتهکوههای البرز و زاگرس از عوامل اصلی شکلدهنده الگوی بارش در کشور به شمار میآیند.
البرز و زاگرس به واسطه ایجاد موانع توپوگرافیک، مسیر تودههای هوای مرطوب را دگرگون مینمایند و یکی از مهمترین عوامل تفاوت بارش میان مناطق مختلف ایران محسوب میشوند.
علاوه بر این عوامل، الگوهای اقیانوسی ـ جوی، نظیر النینو نیز قادرند با تغییر در گردش عمومی جو، مسیر سامانههای بارشی و الگوهای فشار و باد را تحت تأثیر قرار دهند. با این وجود، تأثیر النینو در ایران برخلاف برخی مناطق دیگر جهان، یک تأثیر ساده و یکسان نیست و شدت و جهت آن بسته به فصل، منطقه و تعامل آن با سایر الگوهای جوی متغیر است؛ بنابراین نمیتوان هر بارش شدید یا خشکسالی را بهطور مستقیم به النینو نسبت داد.
اهمیت این مبحث برای پاییز امسال به دلیل این است که بر اساس آخرین ارزیابیها از سوی سازمان جهانی هواشناسی و مراکز پیشبینی اقلیمی، النینوی ۲۰۲۶ در حال تقویت است و احتمال تداوم آن تا پاییز و زمستان بسیار زیاد ارزیابی شده است. آخرین بهروزرسانی سازمان جهانی هواشناسی احتمال تداوم النینو تا فوریه ۲۰۲۷ را نزدیک به ۱۰۰ درصد اعلام کرده و پیشبینی میکند که این پدیده توانایی تغییر الگوهای بارش و دما را در نقاط مختلف جهان داشته باشد.
مرکز پیشبینی اقلیمی ایالات متحده نیز در مردادماه امسال اعلام کرده است که احتمال وقوع یک النینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان نیمکره شمالی ۲۰۲۷-۲۰۲۶ بالای ۹۰ درصد است. بر اساس این ارزیابی، در فصل اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ احتمال وقوع یک رویداد بیسابقه با شدت بسیار بالا نیز قابل توجه است.
از این منظر، پاییز امسال میتواند از لحاظ بررسی تأثیرات النینو بر الگوهای بارشی ایران از اهمیت ویژهای برخوردار باشد؛ با این حال، تقویت النینو به تنهایی به معنای قطعیت بارش فراوان در کلیه نقاط ایران نیست. تأثیر این پدیده در ایران به نحوه تعامل آن با سایر سامانههای جوی و اقیانوسی، موقعیت سامانههای فشار، مسیر ورود تودههای مرطوب و شرایط منطقهای بستگی دارد. بنابراین، هر نوع پیشبینی در مورد بارش پاییز ایران میبایست بر اساس خروجی مدلهای فصلی و دادههای رسمی سازمان هواشناسی کشور و در بازههای زمانی کوتاهمدت بهروزرسانی گردد.
در چنین وضعیتی، بارشهای شدید و کوتاهمدت نیز از اهمیت خاصی برخوردار میشوند؛ زیرا افزایش بارش به معنای کاهش خسارتها نیست و اگر بارش در مدت زمان کوتاه و با شدت بالا رخ بدهد، بهخصوص در نواحیای که پوشش گیاهی دچار آسیب شده یا در حریم رودخانهها و مسیلها ساختوساز انجام شده، میتواند خطر روانآب، سیلاب و فرسایش خاک را به طرز چشمگیری افزایش دهد. این ارتباط میان نوسانات اقلیمی، بارشهای شدید، سیلاب و فرسایش خاک، ضرورت توجه همزمان به پیشبینیهای اقلیمی و مدیریت اراضی را به شدت افزایش میدهد.
پاییز ایران در سایه النینو؛ افزایش بارش و تشدید خطر فرسایش خاک
علیاکبر شایانیگانه، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز در گفتوگو با ایسنا با اشاره به بارشهای اخیر و اثر پدیده النینو بر اقلیم ایران، در خصوص عوامل مؤثر بر بارش در کشور بیان کرد: بیشتر بارشهای ایران تحت تأثیر سیستمهای پرفشار جنبحارهای و الگوهای گردش جوی واقع میباشد و موانع طبیعی مانند جهتگیری رشتهکوهها نیز به طور معناداری در میزان بارش اثرگذارند.
وی ادامه داد: رشتهکوه البرز به گونهای شکل گرفته که به شدت مانع ورود رطوبت دریای خزر به مناطق مرکزی ایران میگردد. از سوی دیگر، رشتهکوه زاگرس نیز به عنوان یک دیوار طبیعی، مانع ورود بخش زیادی از رطوبت دریای مدیترانه به داخل کشور است.
شایانیگانه افزود: به همین خاطر، در فاصلۀ میان رشتهکوههای البرز و زاگرس، نواحی خشک و بیابانی وسیعی مانند کویر لوت و دشت کویر مرکزی ایران تشکیل شده است. البته به لحاظ علمی، «بیابان» و «کویر» دو اصطلاح متفاوت هستند و نمیتوان آنها را به جای یکدیگر بهکار برد؛ بیابان به ناحیهای کمبارش اشاره دارد، در حالیکه کویر از نظر ویژگیهای خاک و شرایط آبی نیز ویژگیهای خاص خود را داراست.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز در خصوص تأثیر سیستمهای پرفشار بر بارندگی ایران تأکید کرد: در فصل زمستان، کمربند پرفشار معمولاً به گونهای قرار میگیرد که باعث صعود ابرها و شکلگیری بارش در بخشهایی از ایران میشود؛ اما در بهار و تابستان، این کمربند به سمت عرضهای پایینتر منتقل میشود و با ایجاد شرایط پرفشار، از صعود تودههای هوا و شکلگیری ابرهای بارانزا جلوگیری میکند.
وی خاطرنشان کرد: به همین دلیل، در اواخر بهار و فصل تابستان، عموماً کاهش بارندگی شدید را در ایران شاهد هستیم. باوجود این، در برخی موارد تغییرات دمایی و تجمع انرژی در برخی نواحی کره زمین، به ویژه اقیانوسها ممکن است ناهنجاریهایی در الگوهای جوی ایجاد کند.
تأثیرات النینو بر اقلیم ایران
شایانیگانه در توضیح پدیده النینو گفت: النینو میتواند تحت شرایط خاصی موجب جابهجایی کمربندهای جوی و تغییر موقعیت آنها شود و در صورت جابهجایی این کمربند به سمت عرضهای بالاتر، زمینه را برای افزایش بارندگی در نواحی خاصی از ایران مهیا میسازد.
وی افزود: در این شرایط ممکن است حتی در فصل تابستان بارشهایی در قسمتهایی از ایران اتفاق بیفتد که این بارشها گاهی به شکل رگباری و سیلآسا میباشد؛ لذا بارش خارج از فصل معمول نمیتواند نشانهای از تغییر دائمی الگوی اقلیمی تلقی گردد و باید آن را در چارچوب نوسانات و سامانههای جوی مورد بررسی قرار داد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به پیشبینیهای موجود برای ماههای آتی، اظهار داشت: بر اساس برخی پیشبینیها، برای پاییز سال جاری، بارشهای بالایی در ایران قابل انتظار است.
شایانیگانه درباره ارتباط میان نوسانات جوی، بارش و خشکسالی در کشور گفت: تجمع انرژی در برخی مناطق اقیانوسها میتواند بر شرایط جوی سایر نواحی تأثیر گذاشته و تا زمانی که این تجمع انرژی در یک منطقه وجود داشته باشد، شرایط برای بارش در نواحی تحت تأثیر آن فراهم میشود.
وی ادامه داد: در برخی مواقع این شرایط معکوس میشود؛ به طوری که انرژی در منطقه دیگری تجمع مییابد و در نتیجه سامانه پرفشار بر روی ایران قرار میگیرد و باعث میشود که هوا به سمت بالا نرود و ابرهای بارانزا شکل نگیرند. در چنین وضعیتی، سالهای خشکسالی را تجربه خواهیم کرد.
تشدید فرسایش خاک با تخلیه زمین از گیاهان
شایانیگانه در پاسخ به سؤالی درباره میزان فرسایش خاک ناشی از بارشهای شدید و وقوع سیلابها بیان کرد: متأسفانه بنا به اطلاعات موجود، ایران یکی از کشورهایی است که با نرخ بالای فرسایش خاک در سطح جهانی مواجه است و یکی از دلایل اصلی آن، از بین رفتن پوشش گیاهی و پوشش طبیعی سطح خاک است.
وی افزود: عواملی همچون چرای دام، رمهگردانی، قطع درختان و تخریب جنگلها، چرای بیش از حد و همچنین شخم نادرست زمینها، شرایطی را برای افزایش فرسایش خاک مهیا میسازند. برای مثال، در صورتی که شخم با زاویه نامناسب نسبت به شیب زمین انجام شود، روانآبها به سادگی میتوانند خاک را جابهجا کنند.
شایانیگانه با تأکید بر شدت بالای فرسایش خاک در ایران، تصریح کرد: متأسفانه میانگین فرسایش خاک در ایران تقریباً ۱۶.۵ تن در هکتار برآورد میشود که این نرخ تقریبا ۲ تا ۲.۵ برابر میانگین آسیا و ۶ تا ۷ برابر میانگین جهانی است.
وی خاطرنشان کرد: ایران در زمره کشورهایی با بالاترین نرخ فرسایش خاک در دنیا قرار دارد، در حالی که این کشور فقط ۱.۱ درصد از مساحت خشکیهای زمین را به خود اختصاص داده است و حدود ۸ درصد از فرسایش خاک جهان نیز به ایران مربوط میشود.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز بر اهمیت حفاظت از منابع خاک تأکید کرد و گفت: این آمار نشاندهنده شدت بالای روند فرسایش خاک در کشور است و ضرورت اتخاذ سیاستهای جدی برای حفاظت از پوشش گیاهی، مدیریت صحیح اراضی و کاهش تأثیر عوامل انسانی بر فرسایش خاک را نمایان میکند.
شایانیگانه با تأکید بر ارزش بالای خاک خاطرنشان کرد: خاک از منابع طبیعی بسیار ارزشمندی است و فرآیند تشکیل آن بسیار زمانبر میباشد. در برخی نقاط کشور، برای تشکیل فقط یک سانتیمتر خاک، نیاز به حدود ۴۰۰ سال زمان دارد.
وی ادامه داد: اهمیت خاک صرفاً به زمان طولانی لازم برای تشکیل آن محدود نمیشود؛ خاک ماده اولیه تولید و رشد گیاهان بوده و در واقع یکی از ارکان اصلی تأمین مواد غذایی محسوب میشود؛ بنابراین از دست رفتن خاک میتواند پیامدهای جدی برای پوشش گیاهی و تولیدات کشاورزی به همراه داشته باشد.
شایانیگانه با اشاره به شدت فرسایش در زمان سیلابها تصریح کرد: ممکن است طی صدها سال یک سانتیمتر خاک تشکیل شود، با این حال یک سیلاب شدید قادر است در مدت زمان کوتاهی همین مقدار خاک و حتی در برخی مواقع تا چندین سانتیمتر از لایه خاک را جابهجا کند.
وی تأکید کرد: اگر یک سانتیمتر خاک طی ۴۰۰ سال شکل گرفته باشد، از بین رفتن چندین سانتیمتر خاک در یک حادثه فرسایشی به معنای از دست رفتن محصول هزاران سال فرآیند تشکیل خاک است؛ از این رو، حفاظت از پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک باید به عنوان یکی از اولویتهای اساسی در مدیریت منابع طبیعی کشور مدنظر قرار گیرد.
مدیریت پوشش گیاهی؛ ضرورتی حیاتی برای حفظ خاک
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با تأکید بر لزوم مدیریت پوشش گیاهی و جمعیت حیاتوحش به منظور جلوگیری از فرسایش خاک گفت: در برخی نقاط دنیا، برای حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک، جمعیت گونههای جانوری نیز تحت مدیریت قرار میگیرد. به عنوان مثال، در برخی نواحی ایالات متحده که افزایش تعداد گوزنها باعث فشار بیش از حد بر پوشش گیاهی شده بود، با اجرای برنامههای مدیریت جمعیت، تعداد این حیوانات کنترل شد تا از آسیب به پوشش گیاهی و خاک منطقه جلوگیری گردد.
وی افزود: مدیریت صحیح منابع طبیعی تنها به کنترل عوامل طبیعی محدود نمیشود، بلکه باید به فعالیتهای انسانی نیز توجه شود. ما از یک سوی با بیاحتیاطی در بهرهبرداری از منابع طبیعی، پوشش گیاهی را تخریب مینماییم و از سوی دیگر با ساخت و ساز در مسیر رودخانهها و مسیلها، شرایط را برای تشدید خسارات ناشی از سیلاب فراهم میآوریم.
شایانیگانه با اشاره به پدیده زمینخواری و ساختوساز در حریم رودخانهها توضیح داد: وقتی در مسیر رودخانه و محل عبور سیلاب سازههایی بنا میکنیم، عملاً خود را در موقعیتی قرار میدهیم که شرایط ایجاد خسارت را فراهم آوردهایم. این مسئله در کشور ما بارها رخ داده و هر سال شاهد نمونههایی از آن هستیم.
وی همچنین تصریح کرد: اگر مسیر طبیعی جریان آب با ساخت و ساز و تصرف در حریم رودخانهها مسدود گردد، در مواقع بارشهای شدید آب مجبور به پیدا کردن مسیر جدیدی خواهد بود و این مسئله میتواند موجب تشدید سیلاب و افزایش خسارات جانی و مالی گردد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به این که احتمال تشدید این حوادث در سالهای آتی نیز همچنان وجود دارد اظهار داشت: با توجه به وضعیت کنونی، باید انتظار وقوع چنین حوادثی را در آینده داشته باشیم؛ بنابراین به جز توجه به عوامل اقلیمی، مدیریت سرزمین، حفظ پوشش گیاهی و پیشگیری از ساختوساز در مسیرهای طبیعی آب، باید بهطور جدی مورد توجه قرار گیرد.
وی در پاسخ به سؤالی در مورد میزان سالانه فرسایش خاک در کشور گفت: آمارهای مربوط به میزان فرسایش خاک قابل استخراج است و میتوان اطلاعات دقیق این مسئله را ارائه نمود. این آمار میتواند برای بررسی وضعیت فرسایش خاک در ایران و مقایسه آن با سایر نقاط جهان به کار آید.
شایانیگانه تأکید کرد: به منظور ارزیابی دقیق وضعیت فرسایش خاک در کشور، باید از آمارهای مستند و بهروز استفاده شود تا بتوان بر اساس آنها برنامهریزی مناسبی برای حفاظت از خاک و منابع طبیعی انجام داد.
