آیا امکان تخلیه تهران وجود دارد؟

هم‌اکنون در ششمین سال متوالی خشکسالی، وضعیت منابع آبی تهران به “قرمز” و “نگران‌کننده” تبدیل شده است، به‌طوری‌که مدیرکل آبفای استان تهران اعلام کرده که ذخایر سدهای پنج‌گانه این شهر به کمترین سطح خود در ۶۰ سال اخیر رسیده و میزان پرشدگی سدهای تهران، به جز سد طالقان، تنها ۵ درصد است. این وضعیت موجب شده تا رئیس‌جمهور هشدارهایی مبنی بر احتمال جیره‌بندی آب تا آذرماه و حتی امکان “تخلیه پایتخت در آینده” مطرح کند.

طبق اظهارات محسن اردکانی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان تهران، در سال آبی ۱۴۰۴–۱۴۰۳ تنها ۱۵۹ میلی‌متر بارندگی در استان تهران ثبت شده که طی یک قرن گذشته سابقه نداشته است. همچنین در مهر و آبان سال جاری، باران در تهران به هیچ وجه نباریده است، در حالی که میانگین بارش برای این مدت حدود ۳۰ میلی‌متر تخمین زده می‌شد.

وضعیت کنونی “آب تهران” این سوال را به‌وجود می‌آورد که آیا ما به “روز صفر آبی” رسیده‌ایم یا به آن نزدیک شده‌ایم؟ در سال‌های اخیر به ویژه از زمان ریاست‌جمهوری مسعود پزشکیان، بحث انتقال پایتخت در دستور کار قرار گرفته و این ایده سوالات زیادی را درباره راه‌حل‌های بحران آبی پایتخت و اینکه آیا انتقال پایتخت یا تخلیه تهران می‌تواند به این بحران کمک کند، مطرح کرده است.

با در نظر گرفتن این نکته که انتقال پایتخت نیازمند برنامه‌ریزی‌های بلندمدت است، در شرایط اضطراری کنونی، ضروری است که به دنبال راهکارهای فوری و موقت برای حل بحران آب در پایتخت باشیم. به همین منظور، با دو کارشناس حوزه بحران و مسائل شهری و همچنین تغییرات اقلیمی، به بررسی راهکارهای کوتاه‌مدت در شرایط جاری پرداخته‌ایم که این دو متخصص چهار راهکار اضطراری برای آب پایتخت شامل «کاهش حداکثری مصرف»، «حفر چاه‌های موقت در اطراف تهران»، «مدیریت آب هدررفت در شبکه» و «استفاده از آب خاکستری» را پیشنهاد کرده‌اند.

بحران آب در تهران و راهکارهای اضطراری

علی بیت‌اللهی، کارشناس بحران و مدیر بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در مورد وضعیت بحرانی آب در تهران و ارائه راهکارهای فوری، صحبت کرد.

بیت‌اللهی بیان کرد که در وضعیت اضطراری فعلی و با توجه به کمبود منابع آبی، دو رویکرد حداقلی اما ضروری یعنی «صرفه‌جویی همگانی» و «استفاده از چاه‌های اطراف تهران» باید در اولویت قرار گیرد. بنابراین، علاوه بر اینکه باید کاهش مصرف آب در تمامی بخش‌ها از جمله خانگی، صنعتی و کشاورزی به‌طور جدی پیگیری شود، اتصال برخی چاه‌های آب کشاورزی اطراف تهران به شبکه آب شرب و بهداشتی پایتخت ضروری است تا بخشی از کمبود جبران گردد.

با این حال، آنچه در عرصه عمل ظاهر شده، مصرف غیر بهینه آب شرب در منازل و مناطق سبز شهری و بخش‌های صنعتی است؛ به‌طوری‌که هشدارها به‌طور جدی دنبال نشده است. در شرایط کم‌آبی، به‌طور معمول مدیریت فشار آب و فاضلاب انجام می‌شود؛ به همین دلیل فشار آب شرب کاهش یافته و دبی آب کاهش می‌یابد تا مصرف برای عبور از بحران کنونی کنترل گردد.

یکی از راهکارهای اضطراری برای جبران کسری آب، که هرچند قابل قبول نیست، استفاده مکرر از چاه‌های موجود در اطراف تهران و تصفیه آنها برای تقویت منابع آب شهری محسوب می‌شود. اجرایی شدن این راهکارها باید تحت نظارت شرکت آب و فاضلاب تهران و در سطح مدیریت کلان مورد بررسی قرار گیرد.

با این حال، در حال حاضر مهم‌ترین گزینه، صرفه‌جویی در مصرف آب است. اما اظهارات رئیس‌جمهور پیرامون تخلیه تهران به‌نظر نمی‌رسد بیشتر از یک هشدار جدی باشد و نه یک اقدام عملی؛ زیرا انتقال جمعیت ۱۰ تا ۱۵ میلیون نفری، حتی به شکل جزئی، ممکن نیست. اولا این جمعیت قابل جابه‌جایی نیست و ثانیا مقصدی برای این انتقال وجود ندارد زیرا سایر مناطق کشور نیز با بحران کم‌آبی روبه‌رو هستند و از لحاظ منابع آبی در شرایط خوبی قرار ندارند.

بنابراین، تخلیه تهران بیشتر بعد هشدار دارد، چرا که طبق جدیدترین آمار رسمی از شرکت مدیریت منابع آب ایران، تا اواسط پاییز امسال، ۱۹ استان کشور به‌دلیل “بارش صفر مطلق” دچار خشکسالی بی‌سابقه‌ای شده‌اند و تخلیه تهران می‌تواند بحران آب در دیگر استان‌ها را تشدید کند.

وضعیت «فوق بحرانی» آب تهران

بیت‌اللهی معتقد است که وضعیت آب در پایتخت فراتر از بحران است و به‌طور کلی منابع آبی کشور در حال حاضر نه تنها در وضعیت بحرانی بلکه در حالت فوق بحرانی قرار دارند. تصور می‌شد که با شروع فصل پاییز، شرایط بهبود یابد؛ چرا که مصرف آب به لحاظ استفاده از کولرهای آبی کاهش می‌یابد، اما واقعیت نشان می‌دهد که وضعیت برخلاف این انتظار است. در حال حاضر، آب‌های سطحی نیز در حال خشک‌شدن هستند. با وجود بارندگی‌های کم در سال گذشته، امسال حتی باران به اندازه سال گذشته نیز نباریده است، بنابراین وضعیت بسیار بحرانی است.

بیت‌اللهی در ادامه تأکید کرد که به‌روشنی نمی‌توان گفت که ما تا چه حد به روز صفر آبی نزدیک شده‌ایم. اما بر اساس ضوابط مدیریت بحران، شفافیت کامل ممکن است عواقب منفی به‌دنبال داشته باشد. مسوولان ناگزیرند که برخی ملاحظات را رعایت کنند، زیرا شفافیت بی‌رویه ممکن است تنها اضطراب عمومی را تشدید کند. بنابراین، تنها راه‌حل فوری، ایجاد تمهیدات اضطراری است؛ حتی اگر تأمین آب از منابعی باشد که در شرایط عادی مناسب نیست، زیرا هدف، گذر از بحران کنونی و برنامه‌ریزی زیرساختی برای سال آینده است.

چنانچه مشاهده شده است، اجرای تمهیدات لازم برای کاهش مصرف آب به‌درستی انجام نشده است. تمرکز بالای جمعیت خارج از ظرفیت اکولوژیک، فشار قابل توجهی بر منابع آبی وارد می‌کند. در حال حاضر، بیش از ۴۰ درصد جمعیت کشور در ۱۰ نقطه کانونی متمرکز هستند. این عدم توزیع عادلانه فرصت‌های معیشتی و شغلی به ایجاد چالش‌های جدی منجر شده است. اگر این موضوع مورد مدیریت قرار گیرد، توزیع متوازن جمعیت در سطح کشور می‌تواند از شدت بحران آبی بکاهد.

راه خردمندانه چیست؟

محمدرضا فرزانه، کارشناس حوزه تغییرات اقلیمی و عضو هیات علمی پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، مدیریت منابع آب در تهران را حیاتی می‌داند و تصریح می‌کند که با توجه به تغییرات اقلیمی، مشکلات آبی این شهر تشدید شده و نیازمند تغییرات جدی در برنامه‌ریزی و الگوی مصرف است. وی افزود که مدیریت منابع آب در سال‌های اخیر شامل تحولی اساسی در سطح جهانی و ملی شده به‌گونه‌ای که رویکرد غالب در این حوزه از “سازه‌ای و عرضه‌محور” به سمت “رویکرد نهادی، حکمرانی‌محور و مشارکتی” تغییر یافته است. در این نوع نگرش، آب نه تنها به‌عنوان منبع حیات بلکه به‌عنوان بخشی از نظام اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی در نظر گرفته می‌شود که مدیریت آن ایجاب می‌کند نهادها، ذی‌نفعان و سطوح مختلف تصمیم‌گیری تعامل داشته باشند.

این تغییر تفکر زمینه‌ساز ایجاد مفهوم “مدیریت یکپارچه منابع آب” در چارچوب نظام حکمرانی آب شده است؛ رویکردی که بر هماهنگی میان توسعه اقتصادی، عدالت اجتماعی و پایداری محیط زیست در بهره‌برداری از منابع آبی تأکید می‌کند. درکی جامع از مدیریت منابع آب در شهر تهران برای پایداری این شهر در برابر بحران‌های افزاینده آب لازم است، به‌ویژه که تغییر اقلیم تصویر روشنی از وضعیت منابع آبی آینده تهران ترسیم نمی‌کند و سناریوهای آینده نشان‌دهنده تشدید مشکلات آبی و تغییر در الگوهای بارش است.

در شرایط کنونی، بحران آب در تهران به‌عنوان یک معضل در بستر نهادهای ناکارآمد و بی‌توجهی به تحولات مهم شکل گرفته است؛ مسائلی نظیر “سرانه مصرف آب نامناسب با شرایط اقلیمی و توسعه نامتوازن” چالش‌های جدی ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، نیاز به مدیریت یکپارچه منابع آب بیش از پیش احساس می‌شود؛ چرا که بدون توجه به روابط میان نظام‌های حکمرانی آب، سیاست‌های مقطعی نه تنها نمی‌توانند پایداری را تضمین کنند، بلکه تجربیات تاریخی نشان داده‌اند که اینگونه رویکردها در نهایت به افزایش مشکلات مدیریت منابع آبی منجر خواهند شد.

به همین روی، مهم‌ترین اقدام کوتاه‌مدت، استفاده هوشمندانه از منابع در دسترس است. از جمله این اقدامات می‌توان به کاهش هدررفت آب در شبکه‌های توزیع شهری، ترمیم نشت‌ها و فرسودگی خطوط انتقال (یا به عبارت دیگر، کاهش “آب به‌حساب نیامده”) و استفاده از منابع نامتعارف قابل استفاده مانند پساب‌ها و آب‌های خاکستری – با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی و برای مصارفی چون آبیاری فضای سبز – اشاره کرد. اجرای این اقدامات نیازمند بسترسازی مناسب از لحاظ نهادی و فنی است.

علاوه بر این، نصب تجهیزات کاهش مصرف در منازل و مکان‌های عمومی و وضع محدودیت‌های موقت بر مصارف غیرضروری نیز از جمله راهکارهای موثر کوتاه‌مدت محسوب می‌شوند. تصمیم‌گیری دقیق در مورد بخش‌های پرمصرف و ارزیابی مجدد الگوی تخصیص آب شهری می‌تواند به کاهش فشار بر منابع آبی کمک کند.

فرزانه تأکید کرد که از منظر مدیریتی و حکمرانی آب، راهکارهای کوتاه‌مدت شامل تقویت هماهنگی بین نهادهای مربوط، شفاف‌سازی داده‌های مربوط به منابع و مصارف آب، جلب مشارکت شهروندان در نظارت بر مصرف و تصمیم‌سازی‌های محلی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای پایش هوشمند شبکه‌های توزیع آب می‌باشند. این اقدامات می‌تواند نقش موثری در افزایش اعتماد اجتماعی و جلب همکاری مردم ایفا کند تا برای اثربخشی آموزش‌ها و فرهنگ‌سازی در زمینه مصرف بهینه آب امیدوار باشیم. این اقدامات باید به‌طور مداوم مورد توجه قرار گیرند و صرفا محدود به زمان کوتاه‌مدت نباشند.

اجرای هم‌زمان اقدامات مختلف در کوتاه‌مدت می‌تواند تا حدودی از شدت بحران بکاهد، اما باید به خاطر داشت که این راهکارها تنها موقتی هستند. در صورت ادامه رویکرد عرضه‌محور و سازه‌ای، نه تنها بحران حل نمی‌شود، بلکه به دلیل افزایش فشار بر منابع طبیعی، وضعیت بدتر خواهد شد. لذا شرط موفقیت این تدابیر این است که به‌عنوان بخشی از یک برنامه‌ریزی میان‌مدت و بلندمدت در حوزه مدیریت جامع منابع آب دیده شوند؛ به‌گونه‌ای که بر مبنای اصول پایداری، عدالت اجتماعی، کارآیی و حفاظت از محیط زیست طراحی شده باشد. به گفته فرزانه، انتقال پایتخت از منظر مدیریت آب (نه سایر جنبه‌هایی که مطرح است) بیشتر به‌عنوان یک راهکار برای جابه‌جایی مشکل تلقی می‌شود تا یک راه‌حل واقعی برای حل مشکل.