«در صورت لزوم، ساخت بمب اتمی را نیز در دستور کار قرار میدهیم»
پنجاه سال پیش؛ گفتوگویی که تهران را تکان داد
در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۵۴، روزنامه اطلاعات مصاحبهای از محمد حسنین هیکل با محمدرضا پهلوی را که در روزنامه معروف «الانوار» منتشر شده بود، به زبان فارسی ترجمه و منتشر کرد.
هیکل، روزنامهنگار مشهور مصری، نزدیک به ۱۷ سال به عنوان سردبیری روزنامه «الاهرام» در قاهره مشغول به کار بود و در طول بیش از ۵۰ سال به تحلیل مسائل خاورمیانه پرداخت. او یک بار در سال ۱۳۵۴ و بار دیگر ۲۵ سال قبل از آن، یعنی در سال ۱۳۲۹، به ایران سفر کرده بود. این مصاحبه نمونهای است از گفتوگوهایی که تنها یک خبرنگار برجسته قادر به انجام آن است. هیکل، حامی مصدق بود و این امر برای شاه در ایجاد فضای مصاحبه چالشهایی را به همراه داشت بهگونهای که هیکل باید سؤالاتش را به نحوی مطرح میکرد که شاه آمادگی پاسخگویی پیدا کند و این مصاحبه پیش برود. در عین حال، هیکل نگران افزایش قدرت نظامی ایران و حضور نیروهای ایرانی در جنگ ظفار و سرکوب انقلاب کردستان بود و به نرمش و با دقت این موضوعات را مطرح میکرد تا شاه را به ارائه پاسخهای منطقی ترغیب کند.
خلیج؟ خلیج چی؟ خلیجفارس!
پهلوی قبل از شروع به پاسخگویی، تلاشی برای نقد رویکرد بیطرفانه هیکل آغاز میکند و میگوید: «من به همه سؤالات شما پاسخ میدهم، اما پیش از آن سوالی دارم که ممکن است به نظر شما فرعی بیاید، اما من آن را از نظر تاریخی و روحی حائز اهمیت میدانم. شما در خلال صحبتهایتان دو بار از واژه «خلیج» استفاده کردید، اما نام خاصی از آن نبردید. آیا این خلیج نام ندارد؟ اجازه بدهید از شما بپرسم که وقتی در مدرسه تحصیل میکردید، این خلیج را چه نامیدید؟»
هیکل پاسخ میدهد: «درست است. در دوران مدرسه، نام خلیج را آموختیم و یاد گرفتیم که نام آن خلیجفارس است.»
ادامه ماجرا را از زبان هیکل بخوانیم:
شاهنشاه گفتند: “در سالهای دور نه، بلکه حتی در زمانهای اخیر هم آن را خلیجفارس مینامیدند. من شخصاً یک بار نطق عبدالناصر را از رادیو شنیدم. او چندین بار در صحبتهایش به خلیجفارس اشاره کرد و در مورد قومیت عرب سخن گفت و گفت که این خلیج از خلیجفارس تا اقیانوس اطلس است… اما چرا چند سال پیش تصمیم گرفتید نام آن را به خلیج عربی تغییر دهید؟ چرا؟” شاهنشاه در این بیانات خود بسیار جدی و از صمیم قلب به آنچه میگفتند معتقد بودند. من باید اعتراف کنم که انتظار چنین واکنشی را نداشتم و پاسخی قانعکننده نیز نداشتم.
اگر کسی در منطقه صاحب بمب اتم شود، ایران هم باید اتمی شود
گفتوگو طولانی و سوالات و پاسخها بسیار جذاب است. از این نقطه به بعد، پاسخهای شاه به هیکل را میخوانید:
* ما میخواهیم در منطقهای که در آن زندگی میکنیم، از قوت و قدرت برخوردار باشیم. آیا به این معناست که باید ضعیف بمانیم تا دیگران نگران نشوند؟ هیچ دولتی نیست که سیاست دفاعی خود را بر این مبنا بنا کند، بهویژه کشوری که در منطقهای مهم قرار دارد و از منابعی برخوردار است که ممکن است مورد طمع دیگران قرار گیرد باید قوی باشد.
* این نیروی نظامی که ما به وجود میآوریم، برای مقابله با هر تهدیدی خواهد بود که متوجه ما است. ما در مواجهه با تهدیداتی که کمتر از قدرت خودمان هستند نمیایستیم.
* قدرت نظامی ما مانند قفلی بر در منزل است که برای مدتی مصونیت ایجاد میکند و به ما و دوستانمان فرصتی برای اقدام به عمل میدهد. این سیاست ماست.
* ما خواهان روابط دوستانه با دنیای عرب هستیم.
* ما به دو دلیل نمیخواهیم ایران صاحب سلاح هستهای شود؛ اول، هزینههای بالای آن و دوم، ما امکانات لازم برای حمل آن را نداریم. اما به وضوح بیان میکنم که اگر کسی بخواهد در این منطقه بمب اتمی در اختیار داشته باشد، ایران باید به همان اندازه دارای سلاح هستهای گردد.
* در حال حاضر، تمرکز اصلی ما بر روی تقویت دفاع هوایی است… ما میخواهیم نیروی هوایی ایران را در برابر هر نوع تهدیدی به قدرتی شکستناپذیر تبدیل کنیم. ما باید قابلیت سرنگونی هر هواپیمای متجاوز را در فاصله دویست یا سیصد کیلومتری کشورمان داشته باشیم.
* نشریات اسرائیلی تنها رسانههایی هستند که به انتقادات شدید به ما میپردازند، اما این برای ما مهم نیست. ما به رهبران اسرائیل گفتهایم که شما نمیتوانید تمام جهان عرب را تحت اشغال خود درآورید. آنچه شما به دنبال آن هستید نیاز به حداقل یک کشور با جمعیت ۲۰ یا ۳۰ میلیون نفری دارد که ده برابر جمعیت کنونی اسرائیل است و این امر غیرممکن است، اما آنها به توصیهها گوش نمیدهند.
* آینده متعلق به صنعت پتروشیمی است. ایران باید تبدیل به یک قدرت پتروشیمیایی شود. ما در حال حاضر در تلاش هستیم تا تکنولوژیهای لازم را خریداری کنیم. ما نمیخواهیم همانند دیگران فقط ساختمانهای لندن و پاریس و نیویورک را تهیه کنیم. سرمایههای ما در خارج هماکنون بیش از هزار میلیون دلار است و این مبلغ صرف سرمایهگذاری در تکنولوژی میشود.
