از برنامهریزی ملی تا هیأت مدیره؛ حکمرانی نوین هوش مصنوعی در حال ظهور است/پیشنهاد اصلاح ساختار وزارت ارتباطات
در دوران کنونی، هوش مصنوعی با سرعتی بیسابقه در حال پیشرفت است و در ایران نیز پس از مسیری پیچیده برای ایجاد سازمان ملی و همچنین ستاد هوش مصنوعی، اخیراً مجلس شورای اسلامی با تشکیل شورای ملی راهبری این فناوری موافقت کرده است. رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران پیشنهاد داده که وزارت ارتباطات با بازطراحی مأموریت خود به وزارت «هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و ارتباطات» تبدیل شود تا همزمان با تمرکز بر توسعه فناوری، هماهنگی بین دولت، مجلس و بخش خصوصی نیز تقویت گردد.
، در حال حاضر و با شتاب فزاینده فناوری هوش مصنوعی، ایران اقدام به نهادینهسازی این فناوری از طریق تصویب «سند ملی هوش مصنوعی» و سایر نهادهای استراتژیک مرتبط کرده است. این تحول نهادی که با تأیید سند ملی هوش مصنوعی در شورای عالی انقلاب فرهنگی به مرحله اجرایی درآمد، به دنبال ایجاد نقشی هماهنگکننده و سیاستگذار در سطح کلان برای هدایت توسعه، کاربرد و نظارت بر هوش مصنوعی در کشور است.
شورای ملی راهبری هوش مصنوعی بر مبنای مفاد «سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» تعریف و طراحی گردیده است؛ این سند که در زمان تصویب شامل نهادهای اصلی مانند نهاد ریاستجمهوری، وزارتخانهها، مراکز پژوهشی و دستگاههای دولتی بوده، به شناسایی بازیگران کلیدی زیستبوم هوش مصنوعی پرداخته است.
وظایف اصلی شورا شامل تصویب نقشهراه اجرایی، تعیین سیاستهای کلان و نظارت بر اجرای سند در چهارچوب این مصوبه مشخص شده است.
در پی توافقات اخیر مجلس و نهادهای مرتبط، اعضای شورای ملی راهبری شامل نمایندگان عالیرتبه دولت، قوه مقننه، نهادهای اجرایی مرتبط و نمایندگانی از بخش خصوصی و صنوف تخصصی شده تا تلفیقی از ظرفیتهای دولتی، تخصصی و صنعتی در تصمیمگیریها وجود داشته باشد. هدف از این ترکیب، افزایش همافزایی بین سیاستگذاران، مجریان و بخش خصوصی برای کاهش فعالیتهای موازی و تقویت قابلیتهای اجرایی سیاستها است.
علاوه بر این، در مصوبات اخیر، ریاست شورای ملی به عهده رئیسجمهور گذاشته شده و دبیر آن به «سازمان ملی هوش مصنوعی» مرتبط گردیده است. شورای راهبری هوش مصنوعی قرار است در سه سطح «سیاستگذاری کلان و تعیین اولویتهای ملی»، «تصویب نقشهراهها و دستورالعملهای اجرایی نهادها» و «نظارت و پایش اجرای سند ملی در نهادهای اجرایی و مرتبط» عمل کند.
مطابق با متن سند ملی، این شورا میتواند راهبردها و آییننامههایی را طراحی کند که به کاربست فناوری در نهادها، استانداردسازی، حفاظت از حریم خصوصی و تضمین امنیت ملی مرتبط میشود.
هرچند ایجاد یک نهاد بالادستی که بتواند در حوزه هوش مصنوعی وحدتبخش باشد، ایدهای ضروری به نظر میرسد، تحلیلگران چندین نگرانی کلیدی را مطرح میکنند: احتمال تداخل یا تعارض وظایف میان نهادهای حاضر و نهاد تازهتأسیس، نیاز به مشخص شدن نقش بخش خصوصی در تعیین اولویتها و خطر ایجاد یک رویکرد سیاستگذاریزدگی که ممکن است باعث کاهش نوآوری و افزایش بوروکراسی شود.
گزارشهای تحلیلی و نقدهای مربوط به سیاست بر اهمیت شفافیت در اختیارات شورا و سازوکارهای پاسخگویی تأکید دارند تا این شورا از وضعیت نمادین خارج شده و به یک نهاد کارآمد و مؤثر تبدیل گردد.
پیشنهاد تشکیل وزارت «هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و ارتباطات»
محمدهادی زاهدی، رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران ، گفت: در حال حاضر، بحث هوش مصنوعی با سرعت و شتاب فوقالعادهای در حال پیشرفت است و با اغراق به نظر نمیرسد اگر بگوییم هر روز یک محصول جدید، ابزار نوین و کاربرد تازهای در ارتباط با هوش مصنوعی در جهان معرفی میشود.
او به ظرفیتهای بالقوه بالا در حوزه علم و فناوری در کشور اشاره کرد و اظهار داشت: در کنار توانمندیهای موجود در عرصه هوش مصنوعی، که مهمترین آنها سرمایه انسانی و تولید آثار علمی است، چالشها و مشکلاتی نیز وجود دارد که میتوان با بهرهگیری از فناوریهای نوظهور، از جمله هوش مصنوعی آنها را حل کرد.
زاهدی به این نکته اشاره کرد که بخش عمدهای از جابجایی و ساماندهی این توانمندیها و فرصتها برای مقابله با چالشها و برطرف کردن مشکلات نیازمند یک نهاد متمرکز برای مدیریت منابع است.
او بر این نکته تأکید کرد که حمایت ساختاری از توسعه این حوزه ضروری است و هوش مصنوعی در کشور دارای پتانسیل بالایی برای شکوفایی است؛ به همین دلیل به نظر میرسد در هر قالبی، اعم از ستاد یا سازمان، باید به اصل سرمایهگذاری برای توسعه این حوزه توجه گردد.
این استاد دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی در ادامه گفت: پیشنهاد مشخص من این است که کشور به یک وزارتخانه برای این حوزه نیاز دارد؛ یعنی خواستار تشکیل وزارت هوش مصنوعی هستیم. برای اینکه به دولت بار مالی و اجرایی تحمیل نشود، پیشنهاد میکنم که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مأموریت خود را تغییر داده و به وزارت «هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و ارتباطات» تبدیل شود.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران تصریح کرد: با تأسیس این وزارتخانه، نگرانیهای مطرحشده از جانب نمایندگان مجلس نیز رفع خواهد شد؛ زیرا مهمترین دغدغه آنها وجود یک نهاد متمرکز برای سیاستگذاری و تسهیلگری در حوزه هوش مصنوعی است. از سوی دیگر، دولت نیز بر پشتیبانی از هوش مصنوعی تأکید دارد، اما نگرانی پیرامون ایجاد ساختارهای جدید اداری و بوروکراسیهای زائد و هزینههای اضافی را دارد، در حالی که قانون دولت را ملزم به چابکسازی و کوچکسازی بدنه اجرایی کرده است و موضوع تأسیس سازمانهای جدید از چالشهای اصلی دولتمردان تلقی میشود. بنابراین، راهحلی که میتواند نظر هر دو طرف یعنی دولت و مجلس را تأمین کند، تغییر مأموریت وزارت ارتباطات و ایفای نقش متولی در این حوزه میباشد.
به گفته این استاد دانشگاه، در کنار وزارت هوش مصنوعی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری میتواند نقش شتابدهنده فناوری را ایفا کند و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز مسئولیت تربیت نیروی انسانی ماهر و تولید دانش را در کنار وزارت هوش مصنوعی بر عهده بگیرد که همه این نهادها از بدنه دولت محسوب میشوند و به تسریع و تسهیل در توسعه علوم و کاربردیسازی هوش مصنوعی در کشور کمک شایانی خواهند کرد.
ضرورت تشکیل شورای هوش مصنوعی در مجلس
زاهدی در مورد «شورای ملی راهبری هوش مصنوعی» توضیح داد: در سند ملی هوش مصنوعی که توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید، ارکان خاصی برای حوزه هوش مصنوعی در نظر گرفته شده بود. یکی از این ارکان، شورای ملی راهبری هوش مصنوعی کشور محسوب میشود که در طرح پیشنهادی هوش مصنوعی مجلس شورای اسلامی نیز به آن اشاره شده است.
او افزود: این شورای راهبری قرار است تصمیمات کلان حوزه هوش مصنوعی را اتخاذ نماید و نهاد متولی آن، چه سازمان باشد و چه وزارتخانه، میبایست بر اساس سیاستگذاریهایی که شورای راهبری تنظیم و تأیید میکند، فعالیتها و برنامههای خود را ساماندهی نماید.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران در مورد ضرورت ایجاد شورای راهبری هوش مصنوعی گفت: پیش از ورود مجلس به حوزه هوش مصنوعی، شورای عالی انقلاب فرهنگی به انتشار سند ملی هوش مصنوعی پرداخته بود که تنها سند ملی قابل استناد در این زمینه محسوب میشود.
او ادامه داد: در آن سند، تشکیل یک شورا و در پی آن یک سازمان پیشنهاد شده بود که قرار بود عمل سیاستگذاری و هماهنگی کلان را در حوزه هوش مصنوعی به عهده گیرد و سازمان هوش مصنوعی نیز وظیفه اجراییسازی سیاستها را به عهده بگیرد.
زاهدی در رابطه با مصوبه هیات وزیران گفت: در این مصوبه به جای شورای راهبری، بر تأسیس ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی تأکید شده است و اعضای این ستاد با اعضای شورای ملی راهبری هوش مصنوعی تقریباً یکساناند.
او با تأکید بر اهمیت وجود یک نهاد سیاستگذار و ناظر در هر دو سند، خاطرنشان کرد که تفاوت این دو در این است که در سند ملی، پیشنهاد تشکیل یک سازمان مطرح بوده است، در حالی که هیات وزیران اعلام کرده نیازی به ایجاد ساختار جدید نیست و تأسیس ستاد میتواند نقش تسهیلگری و تنظیمگری را بر عهده داشته باشد و از ظرفیت سایر نهادها به عنوان همکار استفاده نماید.
شورای ملی راهبری هوش مصنوعی میتواند نقطه عطفی در نظمدهی به زیستبوم هوش مصنوعی در ایران باشد؛ مشروط بر اینکه نقشها و حدود اختیارات آن به وضوح مشخص گردد، حضور بخش خصوصی معنادار و سازوکارهای نظارتی مؤثر فراهم شود. در غیر این صورت، این نگرانی وجود دارد که شورا فقط به عنوان یک «نهاد برنامهریزیشده» بدون تأثیر واقعی در اجرا باقی بماند.
