تحمیل حجاب از طریق تنش و برخورد و زندان موثر نیست؛ باید از ایجاد تنش و حاشیه در کشور پرهیز کرد

آیت‌الله حاج شیخ محسن فقیهی؛ استاد برجسته درس خارج در حوزه علمیه قم و عضو جامعه مدرسین، درخصوص اظهارات اخیر دبیر ستاد امر به معروف تهران درباره تأسیس «اتاق وضعیت عفاف و حجاب» و فعال‌سازی ۸۰ هزار آمر به معروف در وضعیت حساس کنونی کشور اظهار داشت: به‌طور قطع، حجاب یکی از واجبات دین اسلام است که باید به آن توجه شود و هیچ شکی در این زمینه وجود ندارد. نکته مهم دیگر این است که امر به معروف و نهی از منکر نیز واجب است؛ به این معنی که باید در این زمینه تذکرات لازم داده شود. هر فردی که به تخلفی مواجه شود، باید تذکر دهد؛ با این حال، تذکر نیز باید با لحن دوستی و مهربانی انجام گیرد.

وی ادامه داد: در صورتی که گروه‌های امر به معروف که ساماندهی می‌شوند، آموزش‌های لازم را ببینند تا بدانند چگونه با بی‌حجابی برخورد کنند، می‌تواند اقدامی بسیار موثر باشد. با این حال، باید برنامه‌ای به آنها ارائه شود تا بدانند چگونه می‌توانند دیگران را به رعایت حجاب ترغیب کنند. به‌عنوان مثال، ممکن است با اهدا یک گل به خانمی از او درخواست کنند که به خاطر پدر و مادرش یا به سبب اسلام و شهدا، حجابش را رعایت کند. اما اگر فراخوانی به رعایت حجاب به شیوه‌ای تند و درگیری صورت گیرد، به‌نظر نمی‌رسد که روشی مناسب باشد. زیرا باید امر به معروف و نهی از منکر با محبت انجام گیرد تا موثر واقع شود و اقداماتی که انجام می‌دهیم، باید عواقب معکوس نداشته باشد.

آیت‌الله فقیهی همچنین تأکید کرد: اگر برخوردی که انجام می‌شود با فریاد و مخالفت همراه باشد، به هیچ وجه درست نخواهد بود. باید با لحن نرم و محبت‌آمیز با خود افراد، پدر و مادرشان و نزدیکان آنها صحبت کرد تا از دین اسلام دور نشوند. اینکه یک زن یک دقیقه حاجب خود را حفظ کند و سپس دوباره آن را بردارد، برای ما چندان اهمیت ندارد. یک دقیقه حجاب چه سودی می‌تواند داشته باشد؟ اگر تذکرات به درستی و با اثربخشی داده شود، ممکن است تأثیر مثبتی ایجاد کند. ولی اگر فرد دوباره به گذشته برگردد و حجاب خود را بردارد، این اقدام سودی ندارد و تنها به ایجاد تنش و دو قطبی در جامعه می‌انجامد.

وی خاطرنشان کرد: آمران امر به معروف باید از روش‌های گفت‌وگو و انتقال پیام خود آگاه باشند تا در برابر واکنش‌های منفی قرار نگیرند. برای تأثیرگذاری در موضوع حجاب، امر به معروف نباید حالت تحکم آمیز داشته باشد. به‌جای آن، باید بر مبنای دوستی و محبت باشد. اگر آمران به معروف به خوبی آموزش ببینند، دعوت به رعایت حجاب می‌تواند موثر باشد. اما در غیر این صورت، ممکن است منجر به بروز درگیری‌ها و اختلافات گردد که اتفاقاً اثر معکوس به بار می‌آورد.

دعوت به رعایت حجاب نباید تنش و حاشیه در کشور ایجاد کند

در پاسخ به سوالی درباره اینکه آیا شورای امنیت ملی اجرای قانون حجاب را به صلاح نمی‌داند، وی تصریح کرد: شورای امنیت ملی با روش‌های قهری مخالف است، یعنی با زندانی کردن و برخوردهای تند توأم نیست. اما گفت‌وگو کردن و سخن گفتن با لحن مهربانانه، منافی نظرات شورای امنیت ملی نیست. با برخی خانم‌ها می‌توان به آرامی صحبت کرد و با هدیه‌ای چون روسری، آنها را به حفظ حجاب دعوت کرد. دعوت به امر به معروف و رعایت حجاب باید به گونه‌ای باشد که برای کشور تنش و حاشیه‌ای ایجاد نکند و انسجام ملی حفظ شود.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه اظهار داشت: فیلم‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد برخی زنان در خیابان با پوشش نامناسب حضور دارند و برهنگی را ترویج می‌دهند؛ لازم است برای این زنان تدبیری اندیشیده شود. اگر قرار باشد که به این زنان تذکر داده نشود، ممکن است برهنگی به صورت واضحی در جامعه ظهور کند؛ لذا نیاز به برقراری تعادل است.

عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم تاکید کرد: حکومت باید ریشه این مشکلات را حل کند، که به مسائل اقتصادی مرتبط است. اما می‌گویند ما نمی‌توانیم. آیا در صورتی که قادر به حل این مشکلات نیستیم، باید حجاب را به کلی رها کنیم یا به سمت برهنگی پیش برویم؟ در نهایت تعادل باید حفظ شود. اگر موضوع حجاب رها شود، ممکن است جامعه به سمت برهنگی سوق پیدا کند.

آیت‌الله فقیهی افزود: اگر در جامعه دختری لخت شود، چه اقدامی باید انجام داد؟ چه کسی باید با چنین مواردی برخورد کند؟ در صورتی که این اقدام به برهنگی منجر شود، و مشاهده کردیم زنانی با پوشش بسیار محدود در خیابان‌ها رفت و آمد می‌کنند، باید در این زمینه چگونه عمل کرد؟ آیا باید آنها را بازداشت کرد یا نباید کاری انجام داد؟ در هر حال باید قانونی وجود داشته باشد و تعادل تأمین گردد.

موضوع حجاب نباید با دعوا و گشت ارشاد و زندان همراه باشد

وی همچنین خاطرنشان کرد: باید تأکید کرد که تعادل به معنای ایجاد درگیری و زندان و گشت ارشاد نیست. باید از افراط و تفریط پرهیز کرد و همزمان، تذکرات محبت‌آمیز باید در نظر گرفته شود تا افراد احساس کنند که نمی‌توانند پوششی که برخلاف هنجارهاست اختیار کنند. لذا تذکر در این حد لازم و قابل قبول است. نه اینکه به بازداشت و گشت ارشاد منتهی شود و نه اینکه به‌طور کلی رها شوند. باید تعادل در نظر گرفته شود که از افراط و تفریط جلوگیری شود. در این زمینه، حفظ انسجام ملی برای جامعه بسیار حیاتی است. از سوی دیگر، اگر موضوع حجاب به شدت رها شود، ممکن است عواقب منفی بیشتری به همراه داشته باشد.

آیت‌الله فقیهی در پایان گفت: آقای پزشکیان، دختر و خانواده‌شان باحجاب هستند. او زمانی که در دانشگاه بود، جزو افرادی بود که همواره پیگیر موضوع حجاب بودند. اما حجاب فرهنگی به مراتب بهتر از حجاب اجباری است. به هیچ وجه تصور نمی‌کنم که اکنون بحث حجاب اجباری مطرح باشد، بلکه موضوع فقط به حد تذکر دادن و به نرم‌خواری دعوت به حجاب محدود است.

امر به معروف اگر برای نظام هزینه داشته باشد، اصلاً به صلاح نیست

حجت الاسلام عبدالکریم بهجت‌پور، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نیز درباره راه‌اندازی اتاق عفاف و حجاب و فعال‌سازی ۸۰ هزار آمر به معروف در تهران گفت: واقعاً تمایل ندارم در این موضوع وارد شوم. مشکلی که در مورد قانون وجود داشته این است که عمدتاً بر شیوه‌های انتظامی تأکید می‌کرد و این قانون با اولویت این موضوع و نادیده‌گرفتن مباحث مربوط به فرهنگ‌سازی و تربیت مناسب و عدم انجام وظایف در زمینه فرهنگ‌سازی قبل از امر به معروف و نهی از منکر، به مسائل جدی نخواهد انجامید.

وی ادامه داد: در حال حاضر نیز در مقوله امر به معروف و نهی از منکر اگر زیرساخت‌های فرهنگی و آموزشی این موضوع را پشتیبانی نکند و این زنجیره را به‌خوبی تبیین نکنند، باز هم به نتیجه نخواهد رسید. بدین معنا که عملکرد آنها نه تنها بد نیست، بلکه آنها نمی‌خواهند به برخوردهای شدید انتظامی مبادرت ورزند، بلکه هدف آنها ارائه تذکرات شفاهی است. تذکرات شفاهی نیز در جایی مؤثر است که به فرهنگ سازی تبدیل شود و جلوی ناهنجاری‌ها را بگیرد.

عضو هیئت علمی فرهنگ و پژوهشگاه اسلامی تصریح کرد: در زمینه عفاف و حجاب نظر من این است که در دو کتاب خود به آن اشاره کرده‌ام و به‌عنوان مسئله شماره یک در کشور ما باید بر روی پاکدامنی و عفت تمرکز کنیم. ما باید بر عفت در جامعه خود کار کنیم، عفتی که در لباس و بدن نمایی برای هر دو جنس وجود دارد و این مساله شامل عفت کلامی و عفت نگاه و عفت در شنیدن نیز می‌شود. ما ابتدا باید بر روی این مسائل کار می‌کردیم.

بهجت پور تأکید کرد: بعد از آن، حجاب نمایانگر زنان عفیف است و نه اینکه موجب عفت جامعه گردد. زمانیکه یک جامعه عفیف باشد، حجاب نشانه‌ای خواهد بود که زنان آن جامعه با زنانی که نسبت به این مسائل بی‌تفاوت هستند، متفاوتند. حجاب مطرح‌شده در اسلام نیز همین مفهوم را داراست. در حال حاضر اگر به امر به معروف و نهی از منکر اقدام کنیم، مشخص نیست که آیا به دنبال حجاب هستیم یا عفاف، و این دو رابطه هنوز نه برای خودمان و نه برای مردم مشخص نشده است. در این فضای مبهم به نظر می‌رسد که هرچند آنها احساس دلسوزی می‌کنند، اما به احتمال قوی این اقدامات نمی‌تواند به نتیجه مطلوب منجر شود.

وی در مورد این موضوع که آیا نوع اقدامات ممکن است انسجام ملی را مختل کند، درحالی‌که مقام معظم رهبری بارها بر حفظ انسجام ملی تأکید کرده‌اند، گفت: قطعاً. باید بدانید که امر به معروف و نهی از منکر به معنای برخورد نیست. برخوردی که موجب تفرقه اجتماعی و یا ایجاد فاصله اجتماعی شود، اشتباه بزرگی محسوب می‌شود. ما قصد داریم به خواهر و برادر خود به روشی دلسوزانه و مهربانانه بگوییم که هنجارها را رعایت کنند چراکه خانواده و جامعه‌شان آسیب می‌بیند. امر به معروف باید با محبت انجام شود. اگر با زبانی محبت‌آمیز و اخلاقی و مهربانانه با مردم سخن بگوییم و تذکری بدهیم، نه‌تنها کافی خواهد بود بلکه منجر به ایجاد فاصله اجتماعی نخواهد شد.

حجت الاسلام بهجت پور در پاسخ به پرسشی مبنی بر اینکه آیا جامعه ممکن است با توجه به حوادث پیشین، پذیرای امر به معروف و نهی از منکر نباشد نیز گفت: بله، این نکته کاملاً درست است و می‌خواستم بگویم که باید با احتیاط به این مسئله ورود کرد. اگر ما به طور درست در این موضوع ورود کنیم و دلسوزانه تذکر بدهیم و دشمن ندانیم کسی را که مرتکب خطا شده، مؤثر خواهد بود. امروز تصویری از زنان به‌گونه‌ای ترسیم شده که ممکن است دختران ما آن را مناسب بدانند و احساس کنند که هویت اجتماعی‌شان در پوشش نامناسب است، اما اگر به‌صورت منطقی و معقول به این مسائل پرداخته شود و اشاره کنید که چه خطراتی برای زنان وجود دارد، خود زنان به شعورشان خواهند فهمید که نباید در این بازی‌ها گرفتار شوند.

حجت الاسلام بهجت پور تأکید کرد: نظر من این است که امر به معروف و نهی از منکر اگر به‌صورت لسانی، با ادب و احترام و دلسوزانه بیان شود، باعث ایجاد تفرقه اجتماعی نخواهد بود. اما اگر این مقوله را به شکل پلیسی و زندان و مواجهه با هزینه‌های نظامی درآوریم، به‌هیچ وجه به صلاح کشور نیست.

برنامه تندروها در زمینه حجاب برهم‌زننده امنیت ملی است

همچنین «علی مجتهدزاده»، حقوقدان و وکیل دادگستری، ابتدا به بررسی اقدامات ستاد امر به معروف و نهی از منکر با توجه به اصل هشتم قانون اساسی پرداخته و در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا اظهار داشت: بر اساس این اصل، امر به معروف وظیفه همگانی و مربوط به حاکمان است که مسیر غلطی را دنبال می‌کنند. علاوه بر این، براساس آنچه که از منابع دینی و سیره‌های پیامبر و اولیاء دین برداشت شده، امر به معروف باید غیرانتفاعی و بدون منفعت مالی باشد. اما متاسفانه برخی افراد ستادی با نام ستاد امر به معروف و نهی از منکر تشكيل داده‌اند که این اقدام اجباری و هزینه‌های خاص خود را در پی دارد.

او تأکید کرد که این ستاد به نظر ساختاری قانونی دارد، اما باید توجه داشت که قانون یک تعریف مشخص دارد: یعنی باید مورد توافق جامعه قرار گیرد. اگر از طریق زور و اجبار خواسته‌ای را به نام قانون به مردم تحمیل کنیم، نمی‌توان آن را به عنوان قانون تعریف کرد، بلکه این به معنای اعمال قوه قهریه‌ای است که بر زندگی مردم سایه افکنده است. حال با توجه به فقدان توافق اجتماعی بر سر ستاد امر به معروف، قابلیت قانونی آن به شدت محل تردید است و بیشتر حالت حاکمیتی به خود می‌گیرد.

این حقوقدان ادامه داد: با در نظر گرفتن نگاهی شرعی به موضوع، باید بررسی کرد که آیا مردم که هر روز با مشکلات اقتصادی مواجه می‌شوند، از این موضوع راضی هستند که مالیاتی که پرداخت می‌کنند صرف تأمین هزینه‌های چنین ستادهایی شود. از این منظر هم وضعیت این ستاد محل سوال است. از طرف دیگر، تا زمانی که بودجه‌ای بدون هزینه برای چنین نهادی وجود داشته باشد، افرادی که به لحاظ دانش کمتر هستند با بهره‌برداری از این منابع به چنین اقداماتی مبادرت خواهند ورزید.

هیچ نهادی نباید با ستاد امر به معروف همراهی کند

مجتهدزاده همچنین بیان کرد که ما به واقع نمی‌دانیم مقصود ستاد از ایجاد اتاق وضعیت عفاف و حجاب چیست: اگر تنها هدف آنها صحبت با مردم باشد و بدون استناد به قوانین حجاب و عفاف رویکردی دوستانه در پیش گیرند، ایرادی به این کار وارد نیست، اما اگر تحت عنوان مصوبه حجاب و عفاف بخواهند با مردم مواجه شوند، این اقدام کاملاً غیرقانونی است و حق استناد به این مصوبه را ندارند، زیرا شورای عالی امنیت ملی اجرای این قانون را متوقف کرده و اعلام کرده که نباید اجرایی شود؛ دلیل این اقدام این است که مسئولان امنیتی تشخیص داده‌اند، این اقدامات برای امنیت ملی خطرناک است.

او تأکید کرد که هیچ نهادی به لحاظ قانونی نباید در شرایط کنونی با این طرح ستاد ارتباط برقرار کند: اگر افرادی از نیروهای مسلح به این موضوع ورود کنند، دادستان تهران، رئیس سازمان قضایی نیروهای مسلح و دادستان نیروهای مسلح باید با آنها برخورد قانونی داشته باشند، زیرا این نوع اقدامات فاقد محمل قانونی است.

این وکیل دادگستری ادامه داد: چنین اقداماتی مانند بازی در زمین دشمن و تقویت اسرائیل است. در شرایط کنونی، این رفتارها فقط به معنای بازگذاشتن راه برای دشمن است. بنابراین حتی اگر این افراد اعتقاد قلبی به این اقدامات داشته باشند، به دلیل تصمیم شورای عالی امنیت ملی درخصوص مصوبه حجاب، این نوع فعالیت‌ها باید متوقف گردد. چراکه اینگونه اقدامات تندروها به وضوح موجب بر هم زدن انسجام ملی و امنیت ملی خواهد شد و نیاز به پیگیری قضائی دارند. نتیجه این رفتارها می‌تواند منجر به ایجاد دو قطبی در جامعه، برهم زدن امنیت روانی جامعه و به درگیری مردم با یکدیگر ختم گردد.

قانون «حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر» تبعیض‌آمیز است

وی در خصوص قانون «حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر» و در پاسخ به این پرسش که جایگاه و کارویژه چنین قانونی در کشور چیست؟ خاطرنشان کرد: این قانون به طور مسلم تبعیض‌آمیز است. اساساً مصوبه‌ای مانند مصوبه حجاب در یک نظام مقتدر و منسجم قابلیت اجرایی ندارد، زیرا درصد بسیار کمی از شهروندان به آن تمکین کرده‌اند. از این‌رو، بایستی این مصوبه توسط مجلس لغو یا به نحو مقتضی اصلاح شود که در حال حاضر هیچ نشان از اراده‌ای برای این اقدام دیده نمی‌شود.

مجتهدزاده همچنین به وجود پدیده‌ای در حال رشد در نظام حقوقی کشور اشاره می‌کند که کمتر از ده سال قدمت دارد: این پدیده همان قوانین و قواعدی است که به نوعی مطابق با ذائقه یک اقلیت در حکمرانی تنظیم شده‌اند. قوانینی مانند حجاب و عفاف، فیلترینگ و غیره. مضحک است که در بسیاری موارد افراد درون حاکمیت با این قوانین همدردی ندارند، اما گروهی که در داخل ساختار سیاسی در اقلیت هستند از آنها حمایت می‌کنند. قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر نیز یکی از این قواعد است که به گونه‌ای تنظیم شده که منطبق بر سلیقه و خواسته این گروه اقلیت عمل می‌کند.

به اعتقاد وی، قانون حمایت از آمران به معروف نه تنها به این گروه اقلیت ابزار قدرتمندی داده، بلکه اصل امر به معروف و نهی از منکر را نیز با دو انحراف مواجه کرده است: اول اینکه مخاطب اصلی امر به معروف در اسلام حاکمان هستند، در حالی که در عمل این قانون نوک پیکان اجرای آن را به سمت مردم متمایل کرده است. دوم اینکه به‌نحوی امر به معروف و نهی از منکر را به طور کامل به مقوله حجاب محدود کرده‌اند. در حالیکه تاکنون کمتر مشاهده شده که ستاد امر به معروف به مسایل فساد یا ایرادات بنیادین دیگر در کشور توجه کند.