اخطار افزایش چشمگیر هپاتیت A در میان کودکان و نوجوانان ایرانی
هپاتیت A به عنوان یکی از بیماریهای عفونی رایج جهانی، علیرغم پیشرفتهای بهداشتی، همچنان بار سنگینی بر دوش نظامهای بهداشتی کشورها باقی گذاشته است. این نوع ویروس معمولاً از طریق دهان و با مصرف غذا یا آب آلوده وارد بدن انسان میشود و به دنبال آن، به کبد نفوذ کرده و موجب التهاب این عضو حیاتی میگردد. بر خلاف برخی از انواع دیگر هپاتیت، نوع A به شکل مزمن درنمیآید، اما در موارد خاص میتواند منجر به التهاب شدید و ناگهانی کبد گردد، به ویژه در بزرگسالانی که پیشتر دچار مشکلات کبدی بودهاند. یکی از خصیصههای نگرانکننده این ویروس، پایداری بالای آن در برابر حرارت و همچنین مواد ضدعفونیکننده است، به طوری که در محیطهایی نظیر فاضلاب میتواند برای مدت طولانی زنده بماند.
اگرچه در کودکان علائم بیماری اغلب خفیف یا غیرمستقیم بروز میکند، همین نکته احتمال پنهانسازی و انتقال ویروس را افزایش میدهد. بدین ترتیب، کودک ممکن است بدون ظهور هیچ نشانهای، ناقل ویروس باشد و آن را به اطرافیان خود منتقل کند. به خاطر همین مسئله، کارشناسان بهداشت عمومی بر این باورند که شیوع هپاتیت A در میان کودکان میتواند یک زنگ خطر برای کل جامعه به شمار آید، چرا که با افزایش سن، شدت نشانهها بیشتر میشود و ریسک بروز عوارض ناگوار در بزرگسالان به شدت افزایش مییابد. از این رو، اقداماتی چون پیشگیری و واکسیناسیون، بهخصوص برای گروههای در معرض خطر مانند افرادی که با بیماریهای کبدی مزمن دست و پنجه نرم میکنند، از اهمیت بهسزایی برخوردار است.
در این راستا، مسعود محمدی از مرکز تحقیقات زئونوز دانشگاه علوم پزشکی جهرم و همکاری دانشکده علوم پزشکی گراش، تحقیقی جامع درباره وضعیت شیوع هپاتیت A در کودکان و نوجوانان ایرانی انجام دادهاند. هدف این پژوهش بررسی دامنه انتشار این ویروس در گروههای سنی یک تا نوزده سال و تحلیل اطلاعات موجود از نقاط مختلف کشور بوده است.
این مطالعه با استفاده از روش مرور نظاممند و فراتحلیل (متاآنالیز) انجام گرفته است. محققان با انجام جستوجوهای دقیق در پایگاههای علمی بینالمللی، دادههای مربوط به مطالعات انجامشده در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ را جمعآوری و مورد تحلیل قرار دادند. در این بررسی، اطلاعات بهدستآمده از ۳۹ مطالعه که شامل ۱۱ هزار و ۷۹۵ کودک و نوجوان ایرانی بود، مورد ارزیابی قرار گرفت تا تصویری شفاف از میزان شیوع هپاتیت A در کشور ترسیم گردد.
نتایج این بررسی که در مجله علمی-پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل به چاپ رسیده، نشان میدهد که تقریباً ۳۷ درصد از کودکان و نوجوانان ایرانی به ویروس هپاتیت A مبتلا شدهاند. وقتی که دادهها به تفکیک سن بررسی شدند، مشاهده گردید که شیوع بیماری میان نوجوانان (۱۳ تا ۱۹ سال) حدود ۵۵ درصد و در کودکان زیر ۱۳ سال نزدیک به ۱۵ درصد است. این ارقام دلیلی هستند بر این که با بالا رفتن سن، احتمال آلودگی افزایش مییابد؛ مسألهای که ممکن است ناشی از افزایش تماس با محیطهای عمومی، مصرف غذاهای آماده یا کاهش سطح مراقبتهای بهداشتی باشد.
محققان در جمعبندی این تحقیق اعلام کردند که شیوع نسبتاً بالای هپاتیت A در میان نسل جوان کشور نیازمند توجه فوری مسئولین حوزه بهداشت است. به نظر آنان، تدوین برنامههای آموزشی برای والدین و مدارس، بهبود کیفیت آب آشامیدنی و گسترش برنامههای واکسیناسیون از جمله راههای مؤثر در جلوگیری از شیوع بیشتر این بیماری به شمار میآید.
مقایسه نتایج این مطالعه با دادههای بینالمللی نیز نکات جالب توجهی را نمایان میکند. برای مثال، شیوع بیماری در پرو برای کودکان حدود ۵۰ درصد، در ترکیه ۴۷ درصد و در مراکش ۵۱ درصد گزارش شده است. در مقابل، در کشورهای اروپایی نظیر ایتالیا و پرتغال این میزان به ترتیب حدود ۱۰ و ۲۸ درصد است. تفاوتهای موجود میان این کشورها عمدتاً به شرایط بهداشتی، سطح آموزش عمومی و وضعیت اقتصادی آنها برمیگردد. در کشورهای توسعهیافته، بهبود دسترسی به آب سالم و خدمات بهداشتی منجر به کاهش چشمگیر شیوع این بیماری گردیده است.
با وجود این که ایران در سالهای اخیر در حوزه بهداشت progress قابل توجهی داشته، هنوز هم گروههایی از جامعه، به ویژه در مناطق محروم در معرض خطر باقی ماندهاند. بررسیها نشان میدهد که عواملی چون سطح پایین تحصیلات، وضعیت اقتصادی نامناسب و استفاده از منابع آب آلوده میتواند ریسک ابتلا به این بیماری را افزایش دهد. همچنین در مهدکودکها و مدارس، به دلیل تماس نزدیک با همسالان، کودکان بیشتر در معرض خطر انتقال ویروس قرار دارند.
متخصصان تأکید میکنند که بهترین راه برای جلوگیری از ابتلا به هپاتیت A، رعایت اصول بهداشت فردی، شستوشوی دستها قبل از غذا و پس از رفتن به سرویس بهداشتی، مصرف آب آشامیدنی سالم و انجام واکسیناسیون است.
افزایش آگاهی عمومی از طریق رسانهها و آموزش در مدارس نیز میتواند بهطرز مؤثری در کاهش شیوع این بیماری نقشآفرینی کند. اگر این اقدامات به طور جدی پیگیری نشود، احتمال گسترش بیماری در جامعه وجود دارد که در نتیجه ممکن است هزینههای سنگینی را بر نظامهای سلامت تحمیل کند.