راهکارهایی آسان برای مقابله با خستگی در طول روز
آیا شما نیز در میانه روز احساس خوابآلودگی میکنید؟ ممکن است بخشی از آن ۳۳ درصد از افراد باشید که با اختلال «خوابآلودگی شدید در طول روز» (EDS) مواجهاند. این مشکل به وضوح رایج است، ولی کمتر شناخته شده، و با افزایش خطر برخی مسائل بهداشتی از جمله بیماریهای قلبی-عروقی و دیابت مرتبط است. پژوهشگران اکنون موفق به شناسایی نشانگرهای زیستی این اختلال شدهاند که میتواند به درمان هدفمند آن کمک کند.
طبق خبرهای انای، جای فکر کردن ندارد که اختلال «EDS» میتواند در افرادی با اختلالات خواب شبانه و دیگر مشکلات مربوط به ریتم بیولوژیک دیده شود. همچنین این اختلال میتواند به عنوان نشانهای بالقوه برای سایر بیماریها نظیر آلزایمر عمل کند، اما شواهد رو به افزایشی نشاندهنده وجود نشانگرهای زیستی مستقل این اختلال هستند.
محققان «مس جنرال بریگهام» (Mass General Brigham) به جستجوی این نشانگرهای زیستی و متابولیکی پرداختند تا دریابند آیا متابولیتها یا مسیرهای خاصی هستند که بتوانند توضیحی برای این اختلال ارائه دهند یا آن را پیشبینی کنند.
متابولیتها مولکولهایی هستند که در اثر تجزیه غذا، داروها، مواد شیمیایی یا بافتها در بدن تولید یا استفاده میشوند و به نوعی مکمل حیاتی متابولیسم به شمار میآیند.
این گروه تحقیقاتی با بررسی دادههای سلامت ۶ هزار و ۷۱ فرد از جوامع اسپانیاییتبار و لاتینتبار به تحلیل ۸۷۷ متابولیت مختلف پرداختند. آنها همچنین اطلاعاتی را از پرسشنامهای جمعآوری کردند که خوابآلودگی روزانه این افراد را در شرایط مختلف اندازهگیری میکرد.
پژوهشگران موفق شدند هفت متابولیت کلیدی را شناسایی کنند که ارتباط معناداری با خوابآلودگی روزانه دارند. از این هفت متابولیت، دو نوع «استروئیدی» (steroidal) و سه مورد مرتبط با رژیم غذایی بودند و تحت تأثیر آن قرار داشتند. همچنین دو متابولیت باقیمانده ناشناخته باقی ماندند.
مواد استروئیدی در واقع موادی هستند که ساختار شیمیایی مشابهی دارند اما عملکردهای بیولوژیکی متفاوتی را به عهده میگیرند.
نتایج نشان میدهد که هر یک از هفت متابولیت شناسایی شده به خاطر سطوح بالا یا پایین در خون این افراد، بر کیفیت خواب تاثیر میگذارد.
«طارق فقیه» (Tariq Faquih)، نویسنده ارشد این پژوهش و محقق فوق دکترا در بخش اختلالات خواب و ریتم شبانهروزی در «بیمارستان بریگهام و زنان» (Brigham and Women’s Hospital) به این نکته اشاره میکند که مطالعه ما نشان میدهد رژیم غذایی و ژنتیک ممکن است عوامل اصلی در بروز اختلال «EDS» باشند. همزمان با درک ابعاد زیستی و نشانههای اولیه این اختلال، ما گامهایی را برای کمک به بیماران آغاز میکنیم.
چندین متابولیتی که شناسایی شدهاند مستقیماً تحت تأثیر رژیم غذایی قرار دارند و این یافته بیانگر آن است که افزایش مصرف برخی مواد غذایی میتواند تأثیر قابل توجهی بر این اختلال داشته باشد. افرادی که سطوح بالاتری از یک اسید چرب امگا-۶ به نام «dihomo-linoleate» داشتند در طول روز احساس خوابآلودگی کمتری داشتند. این اسید چرب برای تشکیل هورمونها و تنظیم التهاب مورد استفاده قرار میگیرد. میتوان با مصرف بیشتر آجیل و غلات کامل و استفاده از روغنهای گیاهی نظیر روغن آفتابگردان، به افزایش سطوح این اسید چرب کمک کرد.
دیگر اسید چرب امگا-۶ نسبتاً کمتر شناخته شدهای که مورد توجه قرار گرفت، «دوکوزادینوات» (docosadienoate) نام دارد. سطوح بالاتر این مولکول با بهبود هوشیاری ارتباط داشت و تصور میشود که ممکن است از عملکرد مغز حمایت کند و در تنظیم ملاتونین، که هورمون خواب است، نقشی داشته باشد. برای افزایش سطح این متابولیت در خون، مصرف غذاهای پرچرب از قبیل ماهیهای چرب مثل سالمون یا ساردین، دانه چیا و دانههای کتان میتواند اثرگذار باشد.
این تحقیق همچنین نوع دیگری از چربی به نام «اسفینگومیلین» (sphingomyelin) را معرفی کرد که در غشای سلولهای مغز و اعصاب یافت میشود. سطوح بالای این چربی با کارایی بهتر خواب و کاهش خوابآلودگی در روز مرتبط بود. اگرچه بدن به خودی خود میتواند این چربی را تولید کند، اما سطح آن تحت تأثیر رژیم غذایی و وضعیت متابولیکی کلی بدن قرار دارد. مصرف غذاهایی مانند تخممرغ، سویا، لبنیات و گوشتهای کمچرب میتواند در حفظ و افزایش سطوح این نوع چربی در خون مؤثر باشد.
این مطالعه همچنین به شناسایی چند متابولیت مرتبط با هورمون پرداخت که تأثیر مشابهی داشتند. برعکس متابولیتهای غذایی، این مولکولها غالباً در بدن و به ویژه در غدد فوق کلیوی تولید میشوند و عملکرد آنها به تنظیم سیستمهای داخلی بدن در مواردی مثل استرس، خواب و انرژی وابسته است. یکی از قویترین نشانهها از هورمون «پرگناندیول سولفات» (pregnenediol sulphate) به دست آمد که precursor هورمونهایی همچون پروژسترون و تستوسترون است و به بهتر شدن عملکرد مغز کمک میکند.
نتایج مطالعه نشان داد افرادی که سطوح بالاتری از این هورمون را دارند، در طول روز کمتر احساس خوابآلودگی میکنند، که به احتمال زیاد این هورمون میتواند در حفظ هوشیاری مغز نقش مهمی ایفا کند. اگرچه نمیتوانیم این مورد را بهطور مستقیم تنها از طریق رژیم غذایی افزایش دهیم، اما تغییرات در سبک زندگی نظیر مدیریت استرس و افزایش فعالیت بدنی میتواند مؤثر باشد.
دیگر هورمون مهم مورد بررسی، «تتراهیدروکورتیزول گلوکورونید» (tetrahydrocortisol glucuronide) بود که به عنوان هورمون استرس شناخته میشود. به بیان دیگر، سطوح بالاتر این متابولیت نشاندهنده پاسخ مؤثر بدن به استرس است و افرادی که مقادیر بیشتری از آن را دارند، کمتر احتمال دارد خوابآلودگی را گزارش کنند. این هورمون تحت تأثیر ساعت داخلی بدن و پاسخ به استرس قرار دارد، اما حفظ یک برنامه خواب منظم، مدیریت استرس و قرار گرفتن در معرض نور صبحگاهی میتواند به حفظ سطوح مطلوب از این متابولیت کمک کند.
در نهایت، این مطالعه دو متابولیت ناشناخته دیگر را نشان داد که هنوز به طور شیمیایی شناسایی نشدهاند، اما ارتباط قوی با کاهش خوابآلودگی دارند. طبق تحلیلهای ژنتیکی و شیمیایی، این ترکیبات به احتمال فراوان به متابولیسم هورمون مربوط میشوند و در تنظیم چرخه خواب و بیداری نقش دارند. نکته قابل توجه دیگر در این پژوهش، تأثیر چهار متابولیت مهم بر خوابآلودگی با توجه به جنسیت بود. مطالعه نشان میدهد که هورمونهای جنسی، متابولیسم چربی یا فرآیندهای مرتبط با روده در مردان ممکن است به گونهای متفاوت بر تنظیم خواب تأثیر بگذارند.
محققان همچنین هشدار میدهند که این پژوهش با محدودیتهایی نظیر جمعآوری دادههای خوابآلودگی از طریق پرسشنامه به جای مطالعات بالینی و عدم بررسی دقیق سطوح متابولیتهای مربوط به اختلال «EDS» روبهروست. با این حال، نتایج بهدستآمده زمینه را برای تحقیقات بیشتر، از جمله آزمایشهای انسانی برای ارائه مداخلات رژیمی یا درمانی برای این وضعیت فراهم میآورد.
«فقیه» بر این نکته تأکید کرد که انجام یک کارآزمایی بالینی مرحله بعدی مهم خواهد بود و میتواند به ما در درک این نکته کمک کند که آیا امگا-۳ و امگا-۶ که از طریق تغذیه به دست میآیند، میتوانند به کاهش خطر ابتلا به اختلال «EDS» کمک کنند یا خیر.