زنان بالای ۴۰ سال باید به اهمیت غربالگری سالانه توجه ویژهای داشته باشند
دکتر آسیه الفتبخش، پزشک و متخصص جراحی عمومی، اظهار میدارد که اگرچه ایران هنوز به سونامی سرطان پستان دچار نشده، اما روند ابتلا به این بیماری به طور پیوسته در حال افزایش است. او بر این نکته تأکید میکند که بزرگترین چالش در این زمینه، فقدان نظام غربالگری منسجم و همچنین آگاهی ناکافی زنان نسبت به علائم اولیه بیماری است. به عقیده او، اطلاعاتدهی و افزایش آگاهی در اولویت قرار دارد و اگر زنان توانایی خودمراقبتی را بیاموزند، میتوانند بسیاری از موارد را در مراحل اولیه شناسایی کنند.
این پزشک، عادات ناسالم غذایی، چاقی، عدم تحرک و تغذیه نامناسب را به عنوان عوامل قابل تغییر در ابتلا به سرطان پستان معرفی کرده و خاطرنشان میسازد که با کنترل این موارد، امکان کاهش قابل توجه بروز بیماری وجود دارد.
الفتبخش بر اهمیت انجام غربالگریهای سالانه، به ویژه برای زنان بالای ۴۰ سال تأکید کرده و میافزاید که ۸۰ درصد بیماران در مراکز تخصصی سرطان پستان میتوانند درمانی را دریافت کنند که به حفظ بافت پستان میانجامد و ابتلا به معنی از دست دادن اندام نیست.
معاون پژوهش و آموزشی پژوهشکده سرطان معتمد همچنین از راهاندازی برنامههای ملی برای تشخیص زودهنگام و استفاده از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی در شبکه ملی سرطان خبر میدهد و تأکید میکند که سرطان پستان در صورت تشخیص به موقع، یکی از درمانپذیرترین نوع سرطانها بوده و نباید به عنوان بیماری نیازمند به پایانی ناامیدکننده تلقی شود.
سرطان پستان، شایعترین سرطان زنان
دکتر آسیه الفتبخش، معاون پژوهشکده سرطان معتمد جهاد دانشگاهی، در گفتوگویی جامع با ایسنا، بر ضرورت افزایش آگاهی در مورد بیماریهای مرتبط با پستان تأکید دارد و میگوید: سرطان پستان، بیشترین شیوع را در بین سرطانهای زنان در سطح جهانی دارد و زنان ایرانی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. اهمیت نقش زنان در خانواده غیرقابل انکار است؛ بهگونهای که بروز بیماری در آنها میتواند منجر به اختلالات جدی در ساختار خانواده شود. بنابراین با توجه به میزان شیوع این بیماری و نقش زنان، اکتبر بهعنوان «ماه آگاهیبخشی در مورد سرطان پستان» نامگذاری شده است.
وضعیت ابتلا به سرطان پستان در ایران
او درباره آمار بروز سرطان پستان در کشور بیان میکند که معمولا آمار و ارقام بیماریها با یک تا دو سال تأخیر منتشر میشود. اگر ما جمعیت زنان ایرانی را در سال ۱۴۰۲ تقریباً ۴۲ میلیون نفر برآورد کنیم، حدود ۱۶ هزار مورد جدید ابتلا به سرطان پستان گزارش شده است. این احتمال وجود دارد که تعداد واقعی موارد جدید از آمار گزارش شده بیشتر یا کمتر باشد، زیرا ثبت سرطان در کشورهای مختلف به روشهای متفاوتی انجام میشود و ممکن است اطلاعات با دقتهای مختلف ثبت شوند.
مقایسه وضعیت ابتلا به سرطان پستان در ایران با سایر کشورها
این متخصص با اشاره به این که میزان بروز سرطان پستان در ایران در سطح «متوسط» قرار دارد، تصریح میکند: ایران با سونامی سرطان پستان مواجه نیست و بروز این نوع سرطان در کشورهای توسعهیافته بیشتر است؛ به عنوان مثال، در حالی که در ایران از هر ۱۰۰ هزار زن، ۴۰ نفر به سرطان پستان مبتلا میشوند، این رقم در کشورهایی چون ایتالیا، فرانسه و ایالات متحده به ۹۰ تا ۱۰۰ نفر میرسد.
ارتباط سرطان با صنعتیشدن جوامع
این جراح عمومی به بررسی علل افزایش بروز سرطان پستان در کشورهای پیشرفته نیز میپردازد و بیان میکند که ارتباط مستقیم بین ابتلا به این سرطان و صنعتی شدن جوامع وجود دارد. سرطان نه تنها یک بیماری ژنتیکی به شمار میآید بلکه نقشی نیز برای عوامل ژنتیکی در بروز آن قابل انتساب است. بررسی عوامل بروز سرطان نشان میدهد که مؤلفههای محیطی و سبک زندگی در بروز سرطان پستان نقش بسزایی دارند.
وضعیت ابتلا در کشورهای با درآمد پایین
الفتبخش اضافه میکند: مطالعات نشان میدهند که در کشورهای با درآمد «پایین» و «متوسط»، بروز سرطان در سطح بالایی قرار دارد. همچنین بیانگر این است که بروز سرطان پستان در ایران و کشورهای حاشیه خلیجفارس «متوسط» ولی رو به افزایش است؛ تغییرات در سبک زندگی و صنعتیسازی به افزایش میزان بیماری منجر شده است.
علل آمار بالا یا پایین سرطان پستان در کشورها
وی به بررسی وضعیت بروز سرطان پستان در خاورمیانه میپردازد و میگوید: اگر وضعیت بیماری را در کشورهایی نظیر ترکیه، عراق و پاکستان تحلیل کنیم، به نتیجۀ مشابهی میرسیم. با این حال، در برخی کشورها مانند افغانستان، به صورت غیر واقعی آمار بسیار پایینی reported شده است.
معاون پژوهش و آموزشی پژوهشکده سرطان معتمد جهاد دانشگاهی ادامه میدهد که با توجه به سطح پایینتر سیستم بهداشتی و درمانی افغانستان نسبت به ایران، آمار سرطان در آن کشور نیز به طور قطع کمتر نمایش داده میشود. ضمن آنکه ممکن است بسیاری از زنان در افغانستان به سبب موانع مختلف به سیستم بهداشتی مراجعه نکنند. بنابراین عددها نشاندهنده بروز سرطان پستان در افغانستان کمتر از ایران خواهد بود.
الفتبخش افزود: در عین حال که ادعا میشود آمار پایینتری برای سرطان پستان در افغانستان وجود دارد، باید به وضعیت ثبت اطلاعات در کشورهایی که آمار بالایی دارند نیز اشاره کرد که به وسیله یک سیستم غربالگری منظم، اطلاعات بیشتری درباره بیماران ثبت میشود.
«غربالگری فرصتطلبانه» در نظام بهداشتی کشور
او خاطرنشان میسازد که در بسیاری از کشورها غربالگری سرطان پستان بهطور سیستماتیک انجام میپذیرد. هنگامیکه کشورهایی با این نوع سیستم غربالگری نسبت به اطلاعرسانی اقدام میکنند، تمامی زنان موظف به مراجعه به مراکز درمانی و شرکت در تستهای غربالگری میشوند. شناسایی سرطان پستان در مراحل اولیه، از مزیتهای غربالگری به صورت سیستماتیک است.
این پزشک ادامه میدهد: مزایای غربالگری سیستماتیک به تشخیص بیماری محدود نمیشود بلکه میتوانیم به تجزیه و تحلیل سنهای متوسط ابتلا نیز بپردازیم.
۴۰ تا ۵۰ سالگی؛ متوسط سن ابتلا در ایران
او درباره میانگین سنی بروز سرطان پستان در ایران تأکید میکند که این سن به طور میانگین بین ۴۰ تا ۵۰ سال است. در حالی که میانگین جهانی این سن بین ۵۰ تا ۶۰ سال قرار دارد. این تفاوت نیز ممکن است ناشی از جوانی جمعیت ایران باشد.
عوامل خطر ابتلا به سرطان پستان
وی میافزاید که افزایش میزان ابتلا به سرطان پستان به دو دسته «تغییرپذیر» و «تغییرناپذیر» تقسیم میشود. عوامل ژنتیکی یکی از موارد غیر قابل تغییر است. هرچند پزشکی به پیشرفتهای قابل ملاحظهای دست یافته است، اما هنوز به تمامی پیچیدگیهای ژنتیکی مرتبط با سرطان پی نبردهایم. حدود ۱۵ درصد از سرطانهای پستان شامل موارد ارثی است.
نقش عوامل ژنتیکی در ابتلا به سرطان پستان
الفتبخش به سابقه خانوادگی به عنوان یکی دیگر از عوامل مؤثر در بروز سرطان پستان اشاره کرده و بیان میکند: «عوامل ژنتیکی» و «سابقه خانوادگی» دو مؤلفه جدا از هم هستند. احتمال دارد که یک مادر و فرزند یا دو خواهر به سرطان پستان مبتلا شوند اما عامل ژنتیکی خاصی وجود نداشته باشد که در تمام اعضای خانواده مشترک باشد.
این پزشک همچنین تأکید میکند که تأثیر هورمونها در بروز سرطان پستان نیز قابل توجه است. هرچه مدتزمان ارتباط بافت پستان با هورمون استروژن بیشتر باشد، احتمال ابتلا نیز افزایش مییابد. به همین دلیل زنانی که یائسگی خود را در سنین بالاتر تجربه میکنند، وضعیت متفاوتی نسبت به دیگران دارند.
او به سن بارداری و ارتباط آن با خطر سرطان پستان اشاره کرده و میگوید که اگر زنان نخستین بارداری خود را پس از ۳۵ سالگی تجربه کنند، ریسک ابتلا در آنها افزایش مییابد. همچنین عدم فرزندآوری نیز بر احتمال ابتلا به سرطان پستان مؤثر است.
تاثیر شیردهی و بارداری بر سرطان پستان
این پزشک درباره رابطه شیردهی و سرطان پستان میگوید که شیردهی میتواند خطر ابتلا به این نوع سرطان را کاهش دهد. مدتزمان شیردهی ممکن است در کاهش ریسک مؤثر باشد، اما تأثیر تعداد بارداریها بهطور قطعی ثابت نشده است.
هورموندرمانی و افزایش احتمال ابتلا به سرطان پستان
وی به برخی از عوامل خطر قابل تغییر مثل هورمون درمانی پس از یائسگی اشاره میکند و میگوید که این درمان به نوعی با سرطان پستان در ارتباط است و باید با احتیاط انجام گیرد.
ارتباط مستقیم چاقی با سرطان پستان
معاون پژوهش و آموزشی پژوهشکده سرطان معتمد جهاد دانشگاهی به مضرات سبک زندگی میپردازد و تصریح میکند که چاقی رابطه مستقیمی با سرطان پستان دارد؛ این موضوع بهویژه به عادات تغذیه و فعالیت فیزیکی مرتبط است که هر دو قابل تغییر هستند.
اهمیت آگاهیبخشی پیش از غربالگری
الفتبخش درباره وضعیت تشخیصی سرطان پستان در ایران و اهمیت آگاهیبخشی قبل از غربالگری میگوید: وقتی صحبت از تشخیص سرطان پستان به میان میآید، بحث غربالگری نیز به آن مربوط است، اما آگاهی پیش از غربالگری از اهمیت ویژهای برخوردار است. کشورهای مختلف با توجه به سیاستها و بودجههای نظام سلامت، عملکردهای متفاوتی در زمینه غربالگری دارند. متأسفانه، هزینه اثربخشی غربالگری سیستماتیک معین نشده و نظام بهداشتی و درمانی کشور فاقد این قاعده است.
او ادامه میدهد که اگرچه برنامهای برای غربالگری سرطان پستان تصویب شده، اما در حال حاضر غربالگری به صورت «فرصتطلبانه» اجرا میشود. زنان بالای ۴۰ سال که به سیستم بهداشتی مراجعه میکنند توصیه میشوند که انجام ماموگرافی را انجام دهند و این نشان میدهد که شرایط فعلی سیستم غربالگری به لحاظ طراحی یک برنامه سیستماتیک بسیار عقبتر است.
ضرورت تشخیص بیماری در مراحل اولیه بیماری
درباره روش ماموگرافی، او توضیح میدهد که این شیوه تستی است که با استفاده از اشعه ایکس به بررسی سلامت بافت پستان میپردازد و میتواند حتی در مراحل ابتدایی یعنی استیج صفر، سرطان را شناسایی کند. در این مرحله، نشانهها معمولاً بهصورت رسوب کلسیم یا عدم تقارن در بافت پستان خود را نشان میدهند و در صورتی که بیماری در استیج صفر شناسایی شود، احتمال درمان صد درصدی وجود دارد.
الفتبخش ادامه میدهد که وقتی توده بزرگتر میشود، در مرحله اول بیماری وضعیت پیچیدهتری در پیش خواهد آمد. اگر فرد به تأخیری برای مراجعه به پزشک به بیماری مبتلا شده باشد و توده بزرگتر شود، شانس بقای بیمار کاهش مییابد.
امکانات مورد لزوم اجرای غربالگری سیستماتیک
او در پاسخ به این سؤال که آیا سیستم بهداشتی کشور آمادگی اجرای غربالگری سیستماتیک را دارد، بیان میکند که بهنظر میرسد امکانات لازم فراهم شده است و طرحهایی برای اجرای این نوع غربالگری در گذشته مطرح شده که منجر به ورود دستگاههای تصویربرداری به کشور شده است.
معاون پژوهش و آموزشی پژوهشکده سرطان معتمد جهاد دانشگاهی توضیح میدهد که تجهیزات لازم در دسترس است، ولی هنوز هزینه اثربخشی آن تعیین نشده است. بررسی هزینههای اجرایی ماموگرافی در مقایسه با سیستم غربالگری فرصتطلبانه هنوز به نتیجه نرسیده است.
روشهای تشخیصی جدید
او به روند پیشرفتهای پزشکی و رشتههای مرتبط اشاره کرده و میگوید که نیاز به روشهای نوین برای تشخیص سرطان پستان وجود دارد. هنوز ماموگرافی به عنوان پروتکل اصلی در تشخیص بیماری شناخته میشود و در حال حاضر هوش مصنوعی میتواند دستیار مفیدی در روند تشخیص بیماری باشد، اگرچه به تنهایی نمیتواند بیماری را شناسایی کند.
الفتبخش میافزاید که سیستمهای کمک تشخیصی بر اساس هوش مصنوعی به رادیولوژیستها این امکان را میدهند تا تصاویر بافتهای پستانی را از مناطق دورافتاده دریافت کرده و بیمار را شناسایی کنند.
شبکه ملی سرطان در ایران
این جراح عمومی خاطرنشان میکند که جهاد دانشگاهی «پروژه شبکه ملی سرطان» را راهاندازی کرده و هدف آن ارائه خدمات تخصصی به صورت غیرمتمرکز و در دسترس بودن مراقبتهای لازم در تمام کشور است. در حال حاضر برنامهای در حال پیشرفت است که در تلاشیم تا بیماران در تمامی استانها به مراکز تخصصی سرطان دسترسی داشته باشند.
الفتبخش تأکید میکند که تسهیلات باید به گونهای فراهم شود که دیگر نیازی نیست ساکنان مناطق دورافتاده برای تشخیص و درمان سرطان به تهران مراجعه کنند.
ضعف در آگاهیبخشی و اطلاعرسانی
این پزشک درباره ضعفهای موجود در اطلاعرسانی در زمینه سرطان پستان میگوید که هرچند سیستم بهداشتی دارای امکانات و درمانهای خوبی است، میزان آگاهی زنان در این زمینه پایین است. بسیاری از آنان حتی از عوارض و راههای پیشگیری آگاهی چندانی ندارند و به همین دلیل به درمانهای دیرهنگام و بحرانهای جدی منجر میشود.
شیب نسبتا تند سرطان پستان در ایران
او مجدداً بر ضرورت آگاهیسازی در خصوص سرطان پستان تأکید کرده و خاطرنشان میکند که اگرچه میزان شیوع این نوع سرطان در ایران همچنان در سطح متوسطی است، روند افزایشی آن مشهود است و توجه به این مسأله لازم است. برای مقابله با این روند، لازمه است که زنان نسبت به این بیماری آگاه شوند و در صورت بروز علائم مشکوک به پزشک مراجعه نمایند.
چکآپهای سالانه را فراموش نکنید
الفتبخش با تأکید بر عدم وجود واکسن برای سرطان خاطرنشان میکند که باید بر خطرات آن تمرکز کرد. او بر این باور است که زنان باید به غربالگری و چکاپهای سالانه توجه داشته باشند. تمامی زنان بالای ۴۰ سال میبایست به پزشک مراجعه کرده و برای انجام ماموگرافی اقدام نمایند و حتی زنان زیر ۴۰ سال نیز باید چکاپهای دورهای انجام دهند.
چند درصد مبتلایان به سرطان پستان ماستکتومی میشوند؟
دکتر الفتبخش در مورد ماستکتومی نیز بیان میکند که تقریباً ۵۰ درصد از مبتلایان در نقاط مختلف کشور ممکن است ماستکتومی شوند، اما در مراکز تخصصی این میزان کمتر از ۱۵ درصد است. بالای ۸۰ درصد بیماران میتوانند از عمل حفظ پستان بهرهمند شوند.
الفتبخش در مورد شرایط نیاز به ماستکتومی توضیح میدهد که در مواردی که تومور بزرگتر از ۵ سانتیمتر باشد یا درمان شیمیایی اثر نداشته باشد، ماستکتومی توصیه میشود.
دسترسی به روشهای درمانی جراحی و سیستماتیک
او خاطرنشان میکند که ایران از حیث درمان سرطان پستان در وضعیت خوبی قرار دارد و روشهای جراحی نوین در دسترس هستند. همچنین درمانهای سیستمیک نظیر شیمی درمانی و داروهای هدفمند در کشور انجام میشود، اما ممکن است دسترسی به برخی داروها به دشواری صورت گیرد.
وضعیت دسترسی به داروها و پوشش بیمهای آن
دکتر الفتبخش میگوید که کمتر از ۲۰ درصد بیماران به متاستاز میرسند و دسترسی به داروهای درمان پستان در کشور کمتر است. داروهای حیاتی ممکن است با قیمتهای سرازیر باشند که افراد بیشتری ممکن است نتوانند از آنها استفاده کنند.
وی همچنین توضیح میدهد که داروهای سطح اول معمولاً پوشش بیمهای دارند اما داروهای سطح بالاتر ممکن است به دشواری تحت پوشش قرار گیرند؛ بیمههای مکمل نیز میتوانند در این تقاضا مؤثر واقع شوند.
ضرورت حمایت روحی و روانی از بیماران مبتلا به سرطان
دکتر الفتبخش با تأکید بر اهمیت حمایت روحی و روانی از بیماران میگوید که هنگام اعلام جواب آزمایش پاتولوژی به بیمار، ممکن است فرد از نظر روحی دچار افت شدید شود. اهمیت حمایت از آنان چه از طرف خانواده و چه از سوی سیستم مراقبتهای بهداشتی بسیار حائز اهمیت است.
وی به ضرورت افزایش سواد سلامت جامعه تاکید کرده و میگوید که نداشتن آگاهی در تمرکز بر بیماران به یک مشکل بزرگ تبدیل شده است و امیدوار است که اطلاعرسانی به شیوههای مختلف انجام شود تا زنان به بالاترین سطح از اطلاعات درباره سرطان پستان دست یابند.
بیماران میتوانند زندگی طبیعی داشته باشند
دکتر الفتبخش در پایان خاطرنشان میکند که سرطان به معنای پایان زندگی نیست و اگر با درمان مناسب مواجه شوند، احتمال زنده ماندن آنها به شدت افزایش مییابد. او از بیماران میخواهد به سیستم بهداشتی اطمینان کنند و به محض ظهور علائم مشکوک، به پزشک مراجعه نمایند. همچنین از آنان میخواهد اطلاعات خود را از منابع معتبر کسب کنند و از روشهای تشخیصی مثل ماموگرافی که ترسناک نیست، استفاده کنند. او بر توجه سیاستگذاران به امر آگاهیدهی در خصوص سرطان پستان تأکید میکند.