پیشرفت یک بیماری پنهان که نسل سالمند را در معرض خطر قرار میدهد
با گذشت زمان و افزایش سن جمعیت در ایران و سراسر جهان، پوکی استخوان یا استئوپروز به یکی از چالشهای اساسی در حوزه سلامت عمومی تبدیل گشته است. این بیماری که بهعنوان “بیماری خاموش” شناخته میشود، در مراحل ابتدایی هیچ نشانهای ندارد و معمولاً زمانی شناسایی میشود که فرد با شکستگی استخوان مواجه میگردد. پوکی استخوان به کاهش تراکم و استحکام استخوانها منجر میشود و خطر شکستن استخوانها را حتی پس از ضربههای کوچک افزایش میدهد.
براساس آمار سازمان جهانی بهداشت، تقریباً یکسوم از زنان و یکپنجم از مردان بالای ۵۰ سال در طول عمر خود دچار شکستگی ناشی از پوکی استخوان خواهند شد. در ایران نیز، طبق تحقیقات صورتگرفته، حدود ۳۴ درصد از افراد بالای ۶۰ سال به این بیماری گرفتار هستند؛ این رقم در میان زنان ۴۱ درصد و در مردان ۲۳ درصد تخمین زده شده است. همچنین، نزدیک به نیمی از سالمندان کشور به کمتراکم استخوان مبتلا هستند که در صورت عدم علاج، میتواند به پیشرفت پوکی استخوان منجر گردد.
شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان یکی از مهمترین دلایل ناتوانی در سنین بالاست و بار مالی سنگینی را بر دوش نظام سلامت و خانوادهها میگذارد. در سال ۲۰۲۰ بیش از ۱۵۴ هزار مورد شکستگی استخوان وجود داشته که بهطور مستقیم با پوکی استخوان مرتبط بوده و هزینهای بالغ بر ۳۹۳ میلیون دلار را به جامعه تحمیل کرده است.
پوکی استخوان نتیجه یک مجموعه از عوامل خطر متعددی است که مهمترین آنها به افزایش سن، تغییرات هورمونی بهویژه در دوران یائسگی، کمبود کلسیم و ویتامین D، عدم تحرک، مصرف دخانیات و الکل، و برخی داروهای خاص مانند کورتیکواستروئیدها اشاره کرد. در ایران، میانگین مصرف لبنیات بهعنوان منبع اصلی کلسیم، کمتر از نصف میانگین جهانی است و این وضعیت زنگ خطری جدی برای سلامت استخوانها بهشمار میآید.
دکتر ریحانه درویش، متخصص تغذیه و رژیمدرمانی در دانشگاه علوم پزشکی ایران، در مورد اهمیت فعالیت بدنی و تغذیه مناسب جهت پیشگیری از پوکی استخوان میگوید: یکی از عوامل خطر عمده در بروز این مرض، بیتحرکی یا کمتحرکی است. به افراد توصیه میکنم حداقل ۳۰ دقیقه پیادهروی تند را در روز، به مدت پنج روز از هفته در برنامه خود بگنجانند. فعالیتهای ورزشی نظیر شنا، فوتبال، طناب زدن، دویدن و پیلاتس نیز در تقویت سلامت استخوانها بسیار مؤثر هستند. کلید مسئله این است که با هر روش ممکن، میزان تحرک روزانه خود را افزایش دهیم تا استخوانها به ساخت و تقویت تحریک شوند.
وی در ادامه به اهمیت ویتامین D اشاره کرده و میگوید: زمانی که صحبت از سلامت استخوان و کلسیم میشود، نمیتوان نسبت به ویتامین D بیتفاوت بود. یکی از بهترین منابع تامین ویتامین D، نور خورشید است. اگر روزانه حدود ۱۰ دقیقه صورت، دستها و بازوهای خود را زیر تابش آفتاب قرار دهیم و این کار را دو تا سه بار در هفته تکرار کنیم، مقدار قابل توجهی ویتامین D در بدن تولید میشود. بعلاوه، این ویتامین در برخی غذاها مانند زرده تخممرغ، جگر و ماهی نیز موجود است.
دکتر درویش خاطرنشان میسازد که کمبود ویتامین D در ایران فراگیر است و به همین سبب از سنین جوانی مصرف مکمل این ویتامین توصیه میشود.
او تأکید میکند که ارجح است همگان از سنین جوانی به بعد، ماهانه یک عدد پرل ویتامین D مصرف کنند. این مکمل باید همراه با وعده غذایی اصلی مانند ناهار یا شام میل شود. البته، نباید بدون تجویز پزشک یا متخصص تغذیه از مکملها استفاده کرد، چرا که مصرف بیش از حد ویتامین D میتواند به مسمومیت منجر شود. در صورت نیاز، پزشک یا متخصص تغذیه با توجه به آزمایش خون، میزان دقیق و روش مصرف را مشخص میسازد.
کارشناسان بهداشت بر این باورند که اقداماتی برای پیشگیری از پوکی استخوان باید از دوران کودکی پیریزی شود. دریافت کافی لبنیات، انجام فعالیت بدنی منظم، کسب ویتامین D و پرهیز از سیگار و فستفودها از اصلیترین روشهای جلوگیری از بروز این بیماری به شمار میآید. به علاوه، اصلاح سبک زندگی و غربالگری تراکم استخوان بهویژه در زنان بالای ۵۰ سال و مردان سالمند، نقش کلیدی در تشخیص زودهنگام و جلوگیری از شکستگیهای جدی ایفا میکند.
شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان میتوانند به کاهش کیفیت زندگی، از دست رفتن استقلال فردی و حتی افزایش خطر مرگ و میر در سالمندان منتهی شوند. هزینههای درمان، توانبخشی و مراقبتهای بلندمدت در نتیجه این بیماری، یک بار سنگین بر دوش نظام سلامت کشور میگذارد. برآوردها نشان میدهد که با روند پیری جمعیت ایران، تا سال ۲۰۵۰ تعداد مبتلایان به پوکی استخوان ممکن است دو برابر گردد.
امروزه پوکی استخوان تنها یک نگرانی پزشکی نیست، بلکه به یک موضوع اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است که نیازمند عزم ملی برای مواجهه با آن است. ارتقاء آگاهی عمومی، اصلاح الگوی تغذیه، تشویق به ورزشهای روزانه و اجرای برنامههای ملی غربالگری میتواند در کاهش بار این بیماری و حفظ سلامت استخوانها در جامعه نقش مؤثری ایفا کند.