اگر به دفعات سراغ مالیدن چشمانتان میروید، این مطلب را از دست ندهید / عارضهای که حتی عینک قادر به اصلاح آن نیست
اگر شما نیز از جمله افرادی هستید که به طور مداوم چشمهای خود را میمالید و این عمل را برای برطرف کردن خستگی خود مفید میدانید، لازم است آگاه باشید که این رفتار در حوزه پزشکی چشم، دارای عواقب خطرناکی است و میتواند منجر به بیماری «قوز قرنیه» شود. این عارضه باعث نازک شدن تدریجی قرنیه و تغییر شکل آن به صورت مخروطی میگردد و در نهایت ممکن است حتی با استفاده از عینک نیز دید واضحی نداشته باشید.
توجه ویژهای به آلرژی و آستیگماتیسم داشته باشید
قوز قرنیه یا کراتوکونوس (Keratoconus) نوعی بیماری مزمن چشمی است که به دلیل ضعف در ساختار قرنیه بروز میکند و منجر به برآمدگی تدریجی آن به سمت بیرون و ایجاد فرمی مخروطی میگردد. عوامل محیطی عمدتاً در بروز این بیماری نقش دارند. دکتر فرهاد نجات، جراح و متخصص چشم و عضو انجمن تخصصی جراحان چشم اتحادیه اروپا، بیان میکند که مهمترین عوامل محیطی شامل مالیدن و خاراندن مکرر چشمها و همچنین بیماریهای آلرژیک هستند. مالیدن چشمها به طور مستقل معمولا منجر به قوز قرنیه نمیشود، ولی اگر فردی دچار استعداد ژنتیکی یا ضعف ساختاری در قرنیه باشد، این عادت میتواند محرکی برای ظاهر شدن یا تشدید بیماری باشد.
دکتر نجات در خصوص پیوند آلرژیهای چشمی و قوز قرنیه توضیح میدهد که در بسیاری از موارد این بیماری در افرادی که هیچگاه قصد جراحی نداشتهاند و عینک رقم پایینی دارند، شناسایی نمیشود. با این حال، چنانچه این افراد دچار آلرژی شوند و به طور مداوم چشمهای خود را بخاراند، شماره چشم آنان ناگهان ۷ تا ۸ واحد افزایش مییابد.
به گفته این چشمپزشک، در کودکانی که به آلرژی مبتلا هستند، حساسیت به عواملی چون بوها، گرد و غبار، حیوانات خانگی و گلهای آپارتمانی میتواند منجر به خارش مزمن چشم و پیشرفت سریع بیماری گردد. از این رو، والدین باید به عوامل حساسیتزا و آلرژی در کودکان خود توجه جدی داشته باشند.
این جراح چشم همچنین اشاره میکند که وجود آستیگماتیسم و افزایش مداوم شماره چشمها یکی دیگر از علائم بروز قوز قرنیه تلقی میشود. زیرا معمولاً شماره آستیگمات پس از ۷ تا ۸ سالگی ثابت میماند. در صورتی که هر سال افزایش یابد، باید به احتمال وجود قوز قرنیه شک کرد و بررسیهای لازم انجام شود.
چگونه میتوان بیماری را در کودکان تشخیص داد؟
بیماری قوز قرنیه معمولاً در سنین زیر ۲۰ سال خود را نشان میدهد و اگر بیتوجهی به آن صورت گیرد، پیشرفت خواهد کرد و ممکن است تا سنین ۳۰ تا ۳۵ سالگی ادامه یابد. با این حال، تشخیص بهموقع میتواند پیشرفت آن را متوقف کند. دکتر نجات خاطرنشان میکند که «قوز قرنیه انواع مختلفی دارد اما ۹۰ تا ۹۵ درصد بیماران به نوع شایع آن مبتلا میشوند.» طبق گفته وی، آغاز این بیماری اغلب در سنین نوجوانی اتفاق میافتد، از حدود ۱۱ تا ۱۲ سالگی تا ۱۹ تا ۲۰ سالگی. در برخی از افراد، این بیماری ممکن است بسیار خفیف باشد و با یک عینک اصلاح گردد و شماره چشم آنها افزایش چندانی نداشته باشد.
این عضو انجمن تخصصی جراحان چشم اتحادیه اروپا در پاسخ به این سوال که چگونه والدین میتوانند این عارضه را در فرزندان خود شناسایی کرده و پیگیری کنند، میگوید: دو نشانه وجود دارد؛ نخست وجود سابقه خانوادگی است. اگر پدر، مادر، عمو، خاله یا دایی فرد دارای قوز قرنیه باشند یا در زمان مراجعه به عمل لیزر به آنها گفته شده باشد که «شما دچار قوز قرنیه هستید و نمیتوانید عمل کنید»، خانواده باید هوشیار باشند و حتماً فرزندشان را در سنین نوجوانی برای معاینه تخصصی به چشمپزشک ببرند تا امکان تشخیص زودهنگام فراهم گردد. دوم، افزایش تدریجی و مداوم شماره چشم در کودکان است، به ویژه شماره آستیگماتیسم. اگر فرزندی دارید که هر سال شماره آستیگماتش افزایش پیدا میکند، باید به وجود قوز قرنیه مشکوک شوید و او را برای معاینه به چشمپزشک ببرید.
آیا فرد مبتلا به قوز قرنیه قادر به بینایی نخواهد بود؟
بسیاری بر این باورند که قوز قرنیه شدید باعث کوری میشود، اما دکتر نجات اطمینان میدهد که این عارضه به هیچ عنوان فرد را کور نخواهد کرد. این بیماری نه تنها موجب نابینایی یا ناتوانی نمیشود، بلکه آزاردهنده است، زیرا فرد حتی با استفاده از عینک نیز قادر به دستیابی به بینایی کامل نخواهد بود و در نهایت نمیتواند در طول زندگیاش از جراحیهای اصلاح بینایی بهرهمند شود.
چه دلیلی برای شیوع قوز قرنیه در ایران وجود دارد؟
قوز قرنیه در ایران نسبت به دیگر کشورها شیوع بیشتری دارد. متخصصان توضیح میدهند که شیوع این بیماری نه تنها در ایران، بلکه در کل خاورمیانه بالا است. شیوع این عارضه در ایران و منطقه ۲.۵ درصد و در سطح جهانی پنجصدم درصد است؛ به عبارتی، میزان ابتلا به این بیماری در ایران ۱۰ برابر بیشتر از بقیه نقاط دنیاست.
دکتر نجات به تشریح دلایل این شیوع در ایران و منطقه اشاره میکند و میگوید: در گذشته، برآوردها بسیار پایینتر بود و از هر ۱۰۰ هزار نفر تنها ۲ نفر شناسایی میشدند، اما با پیشرفتهای تشخیصی و افزایش آگاهی خانوادهها، موارد بیشتری شناسایی میشوند. رشد تعداد عملهای لیزری نیز در شناسایی بیماران کمک کرده است زیرا تمامی بیماران قبل از جراحی تصویر تخصصی از قرنیه خود دریافت میکنند و اگر مبتلا به قوز قرنیه باشند، عمل جراحی انجام نخواهد شد.
این چشمپزشک، دلیلی دیگر و مهم را نیز مطرح میکند: در کشورهای نزدیک به خط استوا، گرما و آلرژی باعث افزایش شیوع بیماری میشود. مثلاً کودکان مناطق جنوبی ایران، عربستان یا دوبی به دلیل خارش و مالش چشم در معرض خطر بیشتری قرار دارند، در حالی که در مناطق سرد مانند قطب جنوب، این بیماری به طور کلی نادر است؛ بنابراین شرایط اقلیمی، ابزارهای تشخیص و آگاهی عمومی تماماً در تشخیص این بیماری تأثیر دارند.
دکتر نجات به پژوهش مهمی که در میان مردم اسکیمو در قطب جنوب انجام شده اشاره میکند و میافزاید: این مطالعه نشان داده است که افرادی که دارای ژن بیماری قوز قرنیه هستند، اما به دلیل سرمای زیاد قطب و استفاده از دستکشهای ضخیم نمیتوانند چشم خود را بمالند، هرگز به قوز قرنیه جدی دچار نشدهاند. این یافته واقعاً قابل توجه است.
گزینههای درمان قوز قرنیه به مراحل بیماری بستگی دارد
روشهای درمان قوز قرنیه به مرحله پیشرفت بیماری که فرد مراجعه میکند، بستگی دارد. دکتر نجات میافزاید: «مهمترین نکته در تمامی رشتههای پزشکی، شناسایی بهموقع است. اگر بیماری در مراحل اولیه شناسایی شود، میتوان با انجام عمل جراحی کراسلینکینگ (Cross-linking) و بدون نیاز به بیهوشی، از پیشرفت آن جلوگیری کرد. به عنوان مثال، اگر یک کودک ۱۳ ساله در همان سن تحت این عمل قرار گیرد، شماره چشمش ثابت مانده و دیگر افزایش نخواهد یافت. اما اگر دیرتر تشخیص داده شود، ممکن است بیماری تا سن ۳۰ سالگی پیشرفت کند.
روشهای درمان قوز قرنیه متنوع هستند. دکتر نجات میگوید که «درمان بنا بر میزان بینایی و نیازهای شغلی هر فرد متفاوت است. برای مثال، خانم خانهداری یا کشاورزی که با دید ۸۰ تا ۹۰ درصدی عینک در کارهای روزمره مشکل دارد، نیازی به درمان بیشتر ندارد. اما افرادی چون حسابداران، کارمندان بانک یا متخصصان فناوری اطلاعات که به دید دقیقتر نیاز دارند، باید از لنزهای مخصوص استفاده کنند. این لنزها صبح بر روی چشم قرار داده میشوند و در شب برداشته میشوند و طی روز دید کاملی را فراهم میآورند؛ اما با این لنزها نباید استحمام یا شنا کرد.
طبق اظهارت عضو انجمن تخصصی جراحان چشم اتحادیه اروپا، «در موارد شدید قوز قرنیه، عینک و لنزها تأثیرگذار نخواهند بود و روشهای جراحی مانند کاشت حلقه یا لنز داخل چشمی به کار گرفته میشود. این روشها جایگزین عینک نیستند، اما میتوانند دید را تا حدود ۹۵ درصد بهبود بخشند. با این حال، این روشها برای فعالیتهای حساس مانند خلبانی یا رانندگی حرفهای مناسب نمیباشند. در مراحل بسیار پیشرفته، در شرایطی که هیچ یک از گزینههای درمانی مؤثر نباشند، آخرین چاره «پیوند قرنیه» است.