۴۶۰۰ سال پیش ایرانیها چه بازیهایی میکردند؟
باستانشناسها از آن عصر هزارههای گذشته هنوز چیزی نمیدانند. حتی نمیدانند نام آن بازی که ۴۶۰۰ سال بعد همین هفتههای گذشته، مهرههایش در شهر سوخته کشف شد چه بوده است؟ چند نفر آن را بازی میکردند و قواعدش چگونه بود؟ حتی هنوز برای باستانشناسها مشخص نیست که آیا این بازی مانند آن نخستین بازی باستانی صفحه داری که در شهر سوخته کشف شد، صفحهای داشته یا نه؟
۴۶۰۰ سال بعد، در روزهای گذشته، بخشی از لحظههای دور ساکنان باستانی شهر سوخته دوباره از دل خاک بیرون آمده است. مجموعهای از مهرهها که باستانشناسان در بیستویکمین فصل کاوشهای شهرسوخته پیدا کردهاند و میتواند نشانهای از دومین بازی فکری این محوطه باستانی باشد. یک بازی جدید که برخلاف نمونه نخست، ساختار و مهرههایی کاملاً متفاوت دارد.
شهرسوخته حالا بار دیگر یکی از شگفتانگیزترین رازهای هزاره سوم پیش از میلاد را پیش روی باستانشناسان گذاشته است. محوطهای که پیش از این نیز یک بازی فکری را در خود جای داده بود، اکنون با کشف دومین نمونه از یک بازی جدید در جایگاهی کمسابقه در میان محوطههای باستانی جهان قرار گرفته است.
نه شبیه بازی قبلی
روحالله شیرازی، سرپرست هیأت کاوش شهرسوخته به ایلنا میگوید: آنچه در کاوشهای اخیر به دست آمده، دومین بازی فکری کشف شده در شهر سوخته است. اما شباهت چندانی به نمونه نخست ندارد.
نخستین بازی فکری شهرسوخته سالها پیش، در گور شماره ۷۳۱ و در جریان کاوشهای باستانشناسان ایتالیایی کشف شد. آن بازی از نظر ساختار، صفحه و مهرهها شباهتهایی با نمونه معروف کشف شده در گورستان سلطنتی اور در بینالنهرین داشت؛ نمونهای که امروز در موزه بریتانیا نگهداری میشود. اما کشف تازه، داستان دیگری دارد.
شیرازی میگوید: مهرههای بازی جدید کاملاً متفاوتاند و نکته مهمتر اینکه تاکنون هیچ صفحهای برای آن پیدا نشده است. همین مسئله، پرسشهای تازهای پیش روی باستانشناسان گذاشته است. پرسشهایی مانند این که آیا این بازی اساساً صفحه داشته است؟ آیا مهرهها روی زمین چیده میشدند؟ یا صفحه بازی از مادهای آلی ساخته شده بود که در طی هزاران سال گذشته از میان رفته و چیزی از آن باقی نمانده است؟
هیچکدام از این فرضیهها، اما هنوز پاسخ قطعی ندارند. حتی ایده نزدیک بودن این بازی به شطرنج امروزی نیز فعلاً چیزی بیشتر از یک فرضیه خام نیست. فرضیهای که به گفته شیرازی برای تبدیل شدن به یک نتیجه علمی، نیازمند مطالعات بیشتر است.
بیشتر از یک هفته از بیرون آمدن بازی تازه کشف شده از دل شهر سوخته نگذشته و شاید، همین تازگی کشف است که باستانشناس را در اعلان نظر محتاط میکند. چون پاسخ به هر پرسشی منوط به بررسی مهرهها، مطالعه جایگاه دقیق کشف و ارتباط میان آنها و رسیدن به شواهد دیگر برای روشن شدن قواعد بازی، شیوه استفاده از مهرهها و حتی کارکرد واقعی آنها است.
جایی که بازی فقط بازی نیست
اهمیت کشف تازه در یکی از مهمترین محوطههای باستانی جنوب شرق ایران فقط در این نیست که مردمان شهرسوخته در هزارههای پیش بازی فکری داشتهاند. جذابترین بخش ماجرا این است که مهرهای بازی کشف شده برخلاف بازی کشف شده در گذشته که به بازی شطرنج شهرت داشته است نتیجه غارت گورستانهای شهر سوخته نبوده و از دلالان و سوداگران آثار باستانی به دست نیامدهاند.
بازی جدید از دل یک کاوش علمی و از یک بافت باستان شناختی مشخص در شهر سوخته به دست آمدهاند. جایی که باستانشناسها میدانند مهرهها دقیقاً کجا قرار داشته و میتوانسته چه کاربردی داشته باشد. این موضوع در علم باستانشناسی موضوع کوچکی نیست.
یک شیء تاریخی وقتی از دل حفاری غیرمجاز بیرون میآید، بخش مهمی از داستان تاریخی و پیشینه خود را از دست داده است. معلوم نیست کجا و در کدام لایه بوده؟ کنار چه چیزی قرار داشته و چه ارتباطی با دیگر اشیای محوطه داشته است؟ اما در یک کاوش علمی باستان شناختی، حتی جای قرار گرفتن یک مهره کوچک هم میتواند سرنخی برای بازسازی بخشی از زندگی مردمانی باشد که هزاران سال پیش در شهر سوخته زندگی میکردند.
روح الله شیرازی سرپرست کاوشها اخیر شهر سوخته نیز بر همین نکته تأکید میکند و میگوید: نقطه مثبت بازی کشف شده در شهرسوخته این است که هر دو از یک بافت باستانشناسی شناخته شده، دقیق و ثبت شده به دست آمدهاند.
شاید همین ویژگی است که مهرههای کوچک شهرسوخته تا این اندازه برای باستانشناسان مهم است. چون این قطعات فقط چند مهره کوچک از گذشته نیستند. بلکه بخشی از یک زندگی در هزاران سال قبل هستند و میتواند روایتی تازه از زنندگی ساکنان شهر سوخته ایجاد کند.
سرگرمی ۵ هزار ساله
شهرسوخته سیستان معمولاً با اکتشافات باستان شناختی همچون جراحی مغز، چشم مصنوعی، سفالهای منقوش، شبکههای پیچیده زندگی شهری و راز ناپدید شدن مردمانش شناخته میشود. اما کشف بازی فکری، تصویری متفاوت از این شهر باستانی ارائه میکند. تصویری که در آن آدمها فقط تولیدکننده، کشاورز، صنعتگر یا صاحب گورهای باشکوه نبودهاند. آنها احتمالاً وقتهایی را هم برای بازی کردن میگذراندند.
شاید بازی در زندگی روزمره آنها جایگاهی داشته که تصور آن امروز برای ما دشوار است. شاید پس از پایان فعالیتهای روزانه، چند نفر کنار هم مینشستند و مهرهها را جابهجا میکردند.
مهرهها، اما یک موضوع را با اطمینان بیشتری به باستانشناسها اثبات میکنند و به گفته سرپرست کاوشهای باستان شناختی شهر سوخته، «مردمان شهرسوخته در دوره باستان با مفهوم بازی و سرگرمی بیگانه نبودهاند.»
حالا پس از گذشت حدود ۴۶۰۰ سال، همین مهرههای کوچک پنجرهای به سوی بخشی از زندگی روزمره مردمان شهر سوخته باز کردهاند. بخشی که معمولاً در میان یافتههای بزرگ و پرزرقوبرق باستانشناسی کمتر دیده میشود.
اما یک پرسش مهم باستان شناختی همچنان باقی است. این بازی از کجا آمده بود؟ آیا مردمان شهرسوخته خودشان آن را ساخته بودند؟ آیا قواعد بازی در همین شهر شکل گرفته بود؟ یا بازی و مهرههای آن از سرزمین دیگری به این منطقه رسیده بود؟
روح الله شیرازی هنوز پاسخ قطعی برای این پرسش ندارد. چون در مورد کشف جدید، هیچ نمونه مشابهی از آن در دیگر محوطههای باستانی ایران شناسایی نشده است.
پیشتر نمونهای از نخستین بازی کشف شده در شهرسوخته در جیرفت نیز شناسایی شد. اما تفاوت مهمی بین این کشف وجود داشت. در جیرفت صفحات سنگی بازی پیدا شد، اما مهرههای آن در دست نیست. این صفحات از سنگ صابون ساخته شدهاند و در فرمهای هندسی، حیوانی و گاه به شکل عقاب دیده میشوند. با این حال، بخش مهمی از اطلاعات مربوط به محل دقیق کشف آنها به دلیل به دست آمدن از حفاریهای غیرمجاز از میان رفته است.
در شهرسوخته، اما داستان متفاوت است. مهرهها در یک کاوش شاف باستان شنخاتی کشف شدهاند و همین موضوع میتواند در آینده به بازسازی مسیر و کارکرد آنها کمک کند.
شهرسوخته، پیشگام بازیهای فکری؟
با به دست آمدن دومین بازی فکری در شهر سوخته این پرسش مطرح است که آیا شهرسوخته را میتوان پیشگام بازیهای فکری در جهان باستان دانست؟
پاسخ شیرازی روشن است و روح الله شیرازی، سرپرست کاوشهای باستان شناختی شهر سوخته چنین است: «فکر میکنم بله»
دلیل او نیز مشخص است. «در میان محوطههای باستانی شناخته شده جهان، شهرسوخته تنها محوطهای است که تاکنون دو گونه متفاوت بازی فکری از هزاره سوم پیش از میلاد در آن به دست آمده است.»
شیرازی میگوید: «البته این اظهارات به معنای آن نیست که مردمان دیگر سرزمینهای باستانی بازی نمیکردند. احتمالاً بازی در بسیاری از جوامع انسانی وجود داشته، اما آنچه شهرسوخته را متفاوت میکند، کشف دو گونه بازی با ساختارهای متفاوت در یک محوطه و در چارچوب کاوشهای باستانشناسی است.»
شهرسوخته با کشف دومین بازی فکری عصر باستان بار دیگر تصویری متفاوت از خود نشان داده است. شهر سوخته در هر فصل کاوش باستان شناختی، قطعهای تازه از پازلی را آشکار میکند که هنوز بخش بزرگی از آن ناشناخته است.»
شاید سالها بعد، باستانشناسان بتوانند بفهمند مهرههای تازه کشف شده دقیقاً چگونه حرکت میکردند و دومین بازی فکری این محوطه چه قواعدی داشته است؟ شاید روزی صفحه گمشده آن هم پیدا شود. شاید هم هرگز پاسخ به این پرسشها روشن نشود. اما همین حالا یک اتفاق مهم رخ داده است.
چند مهره کوچک، پس از حدود ۴۶۰۰ سال سکوت، دوباره از دل خاک بیرون آمدهاند. مهرههایی که میتوانند ما را به لحظهای بسیار ساده و در عین حال بسیار انسانی در شهرسوخته ببرند. لحظهای که چند انسان، هزاران سال پیش، کنار هم نشسته بودند، بازی میکردند و برای حرکت بعدی مهرهشان فکر میکردند.
