چگونه یکی از باستانی‌ترین شهرهای جهان کشف شد؟

، در سال ۱۸۵۴ میلادی، مردی به نام «جان جورج تیلور» به دستور کنسول کل بریتانیا در بغداد به مأموریت کاوشی در بیابان‌های جنوبی عراق فرستاده شد. «تیلور»، که یکی از اعضای شرکت هند شرقی و معاون کنسول بریتانیا در بصره محسوب می‌شد، موظف به بررسی منطقه‌ای دورافتاده با نام «تل ابو شهرین» بود؛ مجموعه‌ای از تپه‌هایی که آثار سکونت‌گاه‌های انسانی را در بر می‌گرفت. در ابتدا، تیلور تحت تأثیر این محوطه قرار نگرفت و در گزارش خود که در سال ۱۸۵۵ به چاپ رسید، نوشت: «بازدید من از ابو شهرین در این سال هیچ نتیجه قابل توجهی در پی نداشت.» او حتی شک داشت که آیا ارزش دارد یادداشت‌های میدانی‌اش را ارائه دهد یا خیر.

«تیلور» امیدوار بود که یافته‌هایش شامل اشیای باارزشی مانند مجسمه‌ها یا کتیبه‌ها و شواهدی از کاخ‌ها و معابد باشد، اما در مدت کوتاه اقامتش آنچه بیافت، تنها دیوارها، سیستم‌های زهکشی، سکوهای سنگی و بقایای ستون‌های آهکی تزیین شده با مخروط‌های موزاییکی بود.

او همچنین در دفتر یادداشتش به مجسمه‌ای از یک شیر سیاه گرانیتی اشاره کرد که بر روی سطح زمین قرار داشت. با این وجود، احتمالاً تیلور این کشفیات را ناچیز می‌پنداشت و ارزش یک مأموریت دوم را برای این Discoveries قائل نبود. فقط در آینده بود که مشخص شد این تپه‌های یأس‌آور در واقع بقایای یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان هستند؛ «اِریدو» (Eridu).

پیش از سیل

«اِریدو» به‌عنوان یک شهر اساسی در فرهنگ سومری شناخته می‌شود و به عنوان نخستین تمدن شناخته‌شده دنیای باستان معرفی شده است؛ تمدنی که از حدود هزاره چهارم تا دوم پیش از میلاد در سرزمینی که امروزه عراق نامیده می‌شود، شکل گرفت.

این اهمیت «اِریدو» در منبعی به نام «فهرست پادشاهان سومری» به ثبت رسیده است. نسخه‌های مختلفی از این فهرست با خط میخی در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد نوشته شده‌اند. بخش پایانی این فهرست شامل شهرهایی با سلسله‌های پادشاهی تأییدشده است، اما بخش ابتدایی به جنبه‌های افسانه‌ای اشاره دارد و از شهرهای سلطنتی اولیه قبل از اتفاق «سیل» صحبت می‌کند (رخدادی که ممکن است بازتابی از یک فاجعه منطقه‌ای باشد یا به داستان نوح در متون مقدس مرتبط باشد). نخستین شهر سلطنتی قبل از وقوع سیل، «اِریدو» بود: «پس از آنکه پادشاهی از آسمان نازل شد، پادشاهی در اِریدو برقرار بود… در پنج شهر، هشت پادشاه… و سپس سیل به وقوع پیوست.»

اِریدو به عنوان محلی با اهمیت عظیم، مکان بزرگ‌ترین معبد وابسته به «اِنکی» (Enki)، خدای آب و خرد یکی از خدایان اصلی در پانتئون سومری بود. این زیارتگاه برای قرن‌ها زائرانی از سرتاسر بین‌النهرین را به سوی خود جلب می‌کرد.

با وجود نامیدی تیلور، کشفیات اولیه‌اش توجه دانشمندان را جلب نمود. اگرچه در دهه‌های بعد از حضور تیلور، حفاری‌های کلان انجام نشد، اما مقامات موزه بریتانیا هنوز هم به این منطقه اهتمام ورزیدند. در سال ۱۹۱۸ میلادی، دقیقا پیش از پایان جنگ جهانی اول، مقامات موزه یک باستان‌شناس به نام «رجینالد کمپل تامپسون» (Reginald Campbell Thompson) را به این منطقه فرستادند. «کمپل» به مدت یک ماه به مطالعه‌های باستان‌شناسی پرداخت و از اسرای جنگی عثمانی به‌عنوان کارگر استفاده کرد. سال بعد، «هری آر. اچ. هال»، مصرشناس بریتانیایی، به این محل آمد تا ابنیه عظیم آن را بررسی کند.

یافتن زیگورات

اما در سال ۱۹۴۶ بود که نخستین حفاری‌های با مقیاس وسیع آغاز شد. عراق در سال ۱۹۳۲ از بریتانیا مستقل شده بود و دولت جدید عراق تمایل داشت پروژه‌های باستان‌شناسی را تأمین مالی کند تا بخشی از روایت ملت‌سازی خود قرار بگیرد.

پس از جنگ جهانی دوم، اداره آثار باستانی عراق، مطالعات در محوطه‌ «اِریدو» را تحت هدایت باستان‌شناس عراقی، «فؤاد صفار»، و با کمک باستان‌شناس بریتانیایی، «سیتون لوید»، از سر گرفت. «صفار» و «لوید» پیش‌تر در «تل عقیر» واقع در نزدیکی بغداد با یکدیگر همکاری کرده بودند و به این نتیجه رسیدند که انجام کاوش‌های تکمیلی در «اِریدو» می‌تواند داده‌های ارزشمندی در خصوص نخستین مراحل تاریخ بین‌النهرین ارائه کند.

نیم‌نگاهی به اِریدو

این دو باستان‌شناس تلاش‌های خود را بر تل شماره ۱ متمرکز کردند، تپه‌ای به ارتفاع ۲۵ متر که حدود ۵۸۰ در ۵۴۰ متر را پوشش می‌دهد. آنان به زودی بقایای یک زیگورات نیمه‌کاره یا هرم پلکانی را پیدا کردند که اواخر هزاره سوم پیش از میلاد توسط یکی از فرمانروایان سلسله سوم «اور» (یک دولت سومری متأخر و کم‌دوام) ساخته شده بود.

در این زمینه بیشتر بدانید:

داستان کشف مقبره‌های طلایی

اما آنچه واقعاً «صفار» و «لوید» را شگفت‌زده کرد، گنجینه‌های حاکم بر زیر این زیگورات و آثار مربوط به آن بود.

شهری بر فراز شهری دیگر

باستان‌شناسان از تلاش برای کشف ادامه ندادند. در زیر آثار متعلق به دوره‌ «اور سوم» (سده بیست‌ویکم پیش از میلاد)، لایه‌های بیشتری از سکونت انسانی نمایان شد.

آنها با ادامه کاوش، به لایه‌هایی از دوران «اوروک» (Uruk) (۴۵۰۰ تا ۳۲۰۰ پیش از میلاد) دست یافتند. زیر این لایه‌ها، بقایایی بسیار کهن‌تر از دوران پیش از سومری، یعنی دوران «عبید» (Ubaid) (۵۳۰۰ تا ۳۸۰۰ پیش از میلاد) یافت شد.

در طول این حفاری‌ها، چندین مرحله از بازسازی معبد «اِنکی» که طی دو هزاره انجام شده بود، شناسایی شد، به همراه دیگر مکان‌های نیایشی.

«ماریو لیورانی»، تاریخ‌نگار بین‌النهرینی ایتالیایی، بیان می‌کند که «معابد «اِریدو» پس از هر بار فروپاشی، مجدداً ساخته و توسعه می‌یافتند، و ویرانه‌های آن‌ها سکوهایی مرتفع را به وجود می‌آوردند که معابد جدید بر روی آن‌ها احداث می‌شد.»

از آنجا که معبد «انکی» بارها در همان مکان تجدید بنا می‌شد، شکل آن به تدریج دگرگون می‌گردید.

به گفته «لیورانی»، نسخه‌های جدید این معبد از میانه هزاره چهارم پیش از میلاد به تدریج بزرگ‌تر می‌شدند: «این بناهای عظیم… از هر چیزی که در آن زمان ساخته شده، دارای معماری و مقیاس فراتر بودند.»

ظهور این سازه‌ها، نمایانگر انتقال از عبادت در منازل به پرستش در مکان‌های خاص طراحی شده برای آیین‌ها بود.

در این زمان، شواهدی از شکل‌گیری ساختارهای اجتماعی پیچیده‌تر در شهر نیز مستند گردید.

بازسازی معبد حدود سال ۳۲۰۰ پیش از میلاد پایان یافت. یک هزاره بعد، پس از بازگشت موقتی نفوذ سومری به دوران اور سوم، زیگورات جدیدی بر خرابه‌های تمامی آنچه پیش‌تر وجود داشته، بنا گردید.

رازهای بیشتر

اگرچه «اِریدو» به سمت افول رفت، اما احتمالاً به لحاظ معنوی و زیارتی همچنان از اهمیت برخوردار بود. حفاری‌های انجام شده در تپه‌های مجاور، سرنخ‌های بیشتری درباره تاریخ‌نگاری شهر ارائه کردند.

تل شماره ۲، بقایای یک مجتمع کاخی را در خود جای داد که به نیمه نخست هزاره سوم پیش از میلاد برمی‌گردد.

تل‌های ۳، ۴ و ۵ سفال‌هایی از سده‌های دوم و اول پیش از میلاد را در بر دارند، اما آثار مسکونی از آن زمان در دسترس نیست. در این دوره، سکونت در شهر به نسبت پراکنده و نامنظم بود.

پژوهش‌های دو باستان‌شناس «صفار» و «لوید» نهایتاً در سال ۱۹۸۱ منتشر گردید. با وجود بی‌ثباتی سیاسی در منطقه، باستان‌شناسان ایتالیایی و فرانسوی اکنون در تلاش هستند تا کاوش‌ها در «اِریدو»، نخستین شهر نخستین تمدن را از سر بگیرند و رازهای بیشتری را نمایان سازند.