خصوصیات دنیای هنری استاد محمود فرشچیان که در سن ۹۵ سالگی فوت کرد

از جمله آثاری که از فرشچیان به یادگار مانده، می‌توان به نقاشی‌های «ضامن آهو»، «عصر عاشورا»، «غدیر خم» و تصاویری که از شاهنامه فردوسی خلق کرده است، اشاره کرد که در ذهن جمعی ایرانیان نفوذ کرده است. او با تزریق اعتبار و منزلت به هنر نگارگری ایرانی، زمینه‌ساز علاقه‌مندی بیشتری از سوی تماشاگران غیرایرانی به این هنر بکر شد. آثار فرشچیان در آن چنان قدرت و غنایی اتکاء دارند که هم توجه بیننده عمومی را به خود جلب می‌کنند و هم تمجید کارشناسان و منتقدان را به همراه دارند. در این گزارش سعی شده است تا به طور مختصر و جامع، عناصر کلیدی آثار مرحوم فرشچیان را بررسی کرده و به دلایل تاثیرگذاری این هنرمند بزرگ بپردازیم.

گذرنامه‌ای به وسعت یک بوم

محمود فرشچیان در تاریخ ۴ بهمن ۱۳۰۸ در اصفهان به دنیا آمد. پدرش حرفه‌اش در زمینه فرش بود و او از سنین کودکی خوش‌شانس بود که در دنیای سرشار از زیبایی‌های فرش و قالی بزرگ شد. همچنین، اصفهان شهری بود غنی از آثار تاریخی و استادان معماری که بر نحوه نگرش او به اطرافش اثر گذار بودند. رنگ‌های آبی و فیروزه‌ای کاشی‌ها در عمق وجودش نفوذ کرد و پنجره‌های ارسی، نگرش او را به انسان‌ها و پدیده‌های دنیای مادی لطیف‌تر ساخت. در سن ۷ سالگی، به‌وضوح برای او و خانواده‌اش مشخص شد که سرنوشت او را به مقام یک نقاش ماهر خواهد رساند. با پشتیبانی پدرش، در کارگاه حاجی میرزا آقا امامی شروع به یادگیری نقاشی کرد و با آثار هنری دوران تیموری و صفوی آشنا شد. فاصله میان کارگاه و هنرستان هنرهای زیبای اصفهان چندان زیاد نبود. در این هنرستان، او توانست فنون و رموز نگارگری و کار با ابزار و مواد مختلف را به اوج مهارت برساند و هنگامی که فقط ۲۰ سال داشت، یکی از گلدان‌هایش به آرتور پوپ، هنرمند مشهور، اهدا شد. پس از آن، به اروپا و آمریکا سفر کرد تا بر دانش و مهارتش بیفزاید و تحلیل و درک خود را از هنر زادگاهش ارتقاء دهد. در سال‌های اقامت خارج از کشور، نمایشگاه‌های متعددی در شهرهایی نظیر استانبول، میلان، رم، مونیخ، وین، الجزایر، لاهور، واشنگتن، شیکاگو و نیویورک برپا کرد. او به‌طور دائم در قلمرو خود زندگی می‌کرد و همواره در همسایگی رنگ، خط و نقطه بود. در دنیای خیالی‌اش ساکن بود و بوم نقاشی برایش همچون یک گذرنامه عمل می‌کرد که به او اجازه می‌داد در این دنیای خیال سفر کند.

صعود از احساس به عواطف

با نگاهی به آثار فرشچیان می‌توان درک کرد که برای او، نقاشی بیان احساسی معنوی و مذهبی است. تماشاگرانی که به مشاهده آثار او می‌پردازند، به راحتی با نقاشی‌هایش ارتباط برقرار می‌کنند و احساس تحول ناشی از نگریستن به یک اثر هنری را در درون خود حس می‌کنند. فضایی که در نقاشی‌های فرشچیان به‌وجود می‌آید، در نخستین نگاه ممکن است تا حدی رمانتیک و عامیانه به نظر برسد، اما واقعیت این است که تکنیک و فرم در آثارش به منظور انتقال مضامینی با ماهیت انسان‌دوستانه طراحی شده‌اند. آرامشی که آثار او به بیننده می‌دهند، تنها به مضامین معنوی و اخلاقی محدود نیست. آنچه این اطمینان را به بیننده منتقل می‌کند، نگرش عمیق هنرمند است که جهانی نمادین را در ساده‌ترین و بی‌واسطه‌ترین شکل ممکن، اما به شکل دیوانگی اثر بخش به تصویر می‌کشد. تماشاجوی که به اثر «عصر عاشورا» می‌نگرد، تنها مجسمه‌های زنانه‌ای را که در سوگ نشسته‌اند و به زاری می‌پردازند، نمی‌بیند. سوگ در این اثر زوایای بزرگتر و حماسی‌تری را نمایان می‌سازد که به‌طور متناسب در بوم تجلی نیافته، اما از احساسات و جو حاکم بر تابلو می‌توان به آنچه بر این سوگ تاثیر گذاشته، پی برد. به‌اختصار می‌توان گفت که حس و دریافت هنری در آثار فرشچیان به واکنش‌های احساسی در تماشاگر منتهی می‌شود.

بیان هنرمندانه مضامین بلند

افراد، گیاهان و حیوانات در نقاشی‌های فرشچیان نه به معنای تقلید از آثار قدیمی نگارگری و نه تنها کپی از واقعیت هستند؛ بلکه آن‌ها جلوه‌های مثالی‌ای هستند که از دنیای خیال این هنرمند نشأت می‌گیرند و قوه تخیلش هم تجارب هنرمندان گذشته را از خود عبور داده و هم واقعیت و طبیعت را در بر می‌گیرد. با عبور از این صافی است که سوژه‌ها در نقاشی به مقام و موقعیتی والاتر ارتقاء پیدا می‌کنند که احساسی مقدس را برای بیننده تداعی می‌کنند و گاه موجب اشتباه در تصور می‌شوند که این مضامین آثار فرشچیان هستند که چنین احساسات آسمانی را ایجاد می‌کنند. در خصوص مضامین آثار فرشچیان، لازم به ذکر است که نقاشی‌های او عموماً به چندین موضوع اصلی تقسیم می‌شوند: مضامین قرآنی و مذهبی، معنوی و عرفانی، عاشقانه و غنایی، حماسی و فلسفی، و اسطوره‌ای و اخلاقی. در هر متن هنری، این مضامین تنها با تقدس خود نمی‌توانند تماشاگر را وادار به واکنش احساسی کنند، مگر اینکه دارای بیانی هنرمندانه و فرم موثر باشند. این همان پدیده‌ای است که در آثار فرشچیان به وقوع می‌پیوندد. در فراق این استاد نقاشی، میراث او ما را به مواجهه‌ای منحصربه‌فرد با موضوع مقدس هدایت می‌کند. یادش گرامی.