حمله بیل مکانیکی به میراث ۵ هزارسالۀ جیرفت

اینکه آیا در مناطق دیگر روستای کنارصندل امکان احداث ورزشگاه وجود دارد یا نه، به کنار، اما باید به این نکته توجه کرد که چگونه در ساختار حکمرانی و مدیریتی ما، یک دهیار می‌تواند بدون درک ارزش‌های تاریخی و هویتی این سرزمین و اثرات مثبت آن بر رونق گردشگری، به راحتی به تخریب مکرر این مکان باستانی اقدام کند؟ این پرسشی است که به‌نظر می‌رسد مسئولان بالادستی باید به آن پاسخ دهند.

صرف‌نظر از تمامی تخریب‌های قبلی که در این محوطه تاریخی روی داده، پیش از این نیز این دهیار به خاطر تلاش برای ساخت ورزشگاه—که عملاً به معنای تخریب عرصه محوطه باستانی بود—مورد بازخواست و حتی پیگرد قضایی قرار گرفت و حکم جلب وی صادر شد؛ کما اینکه با وساطت برخی مقامات محلی، این حکم اجرایی نشد، اما عملیات عمران متوقف ماند؛ تا اینکه اخیراً دوباره این شخص با بیل مکانیکی به جان تمدنی باستانی افتاده و مدعی است که مجوز لازم برای ساخت و ساز را دارد.

در حالی که مقام‌های میراث فرهنگی تأکید می‌کنند در جلسه‌ای که دهیار به آن اشاره می‌کند برای مصوبه ساخت و ساز، نماینده‌ای از میراث فرهنگی حضور نداشته است.

اگرچه به گفته مسئول پایگاه میراث فرهنگی جیرفت، به طور موقت این تخریب متوقف شده که اطلاعات بیشتری در لینک‌های زیر قابل دسترسی است، اما چرا باید این روند ادامه پیدا کند و یک‌بار برای همیشه برطرف نشود، پرسش دیگری است که جای تامل دارد.

ضمن اینکه مسئولان میراث فرهنگی نیز ذکر کرده‌اند که پیش از انجام هرگونه کاوش‌های باستانی، نخست باید تدابیر حفاظتی برای این محوطه بی‌نظیر اتخاذ شود؛ زیرا ثبت جهانی آن بدون اقدامات حفاظتی امکان‌پذیر نخواهد بود. به‌نظر می‌رسد که در سال‌های اخیر همچنان در این زمینه با مشکل روبرو بوده و هستیم.

چند سال پیش، یک خبرنگار با حضور در این محوطه، تخریب و فروپاشی آن را که هر ناظر را به شدت تحت تأثیر قرار می‌داد، مشاهده کرد و گزارشی با عنوان «خاک مُرده بر گرده تمدن جهانی جیرفت» نوشت. پس از این گزارش، اقدامات لازم برای ساماندهی و رسیدگی به مسائل مربوط به این محوطه‌ آغاز شد و وزیر پیشین میراث نیز چند ماه بعد از این محل بازدید کرد؛ وزیر بعدی نیز تاکنون از این مکان باستانی دیدار کرده است.

پس از این، مرحله دوم کاوش‌های باستانی در این محوطه صورت گرفت، اما کسانی که نگران وضعیت این مکان هستند به درستی بر این باورند که لازم است همزمان با کاوش، تدابیر حفاظتی نیز مقدم بر آن اتخاذ گردد؛ اقدامی که در سال‌های اخیر بر اساس چه دلایلی مورد غفلت واقع شده است.

در بهمن ۱۴۰۲، پس از سال‌ها، کاوش در کنارصندل جیرفت آغاز شد و باستان‌شناسان چنان تخریب‌های زیانبار انجام شده توسط برخی سودجویان را جدی ارزیابی کردند که بر اهمیت مرمت تأکید کردند. حال، بار دیگر خبر می‌رسد که یک دهیار به عنوان عامل تخریب عرصه این میراث باستانی پنج هزار ساله شناخته شده است؛ آن هم برای بار دوم در مدت زمان نه چندان طولانی.

براساس گفته‌ها، دهیار کنونی روستای کنارصندل پیشتر نیز به تسطیح و تخریب بخش‌هایی از این محوطه اقدام کرده که برای او حکم جلب توسط دستگاه قضایی صادر شده، اما به واسطه مدیریت فرماندار پیشین، این حکم اجرایی نشده و مجدداً خبر می‌رسد که همین دهیار به روند بتن‌ریزی و آغاز ساخت ورزشگاه در این محوطه پرداخته و باز هم با ورود میراث، اقدامات متوقف شده است. وی بر وجود مصوبه شورای فنی که به شدت مورد بحث و بررسی قرار گرفته، تأکید دارد و در عین حال اظهاراتش درباره ضرورت حفظ این محوطه باستانی، تعجبات زیادی را در سطح ملی برانگیخته است.

بار‌ها به دهیار تذکر داده شد

مسئول پایگاه میراث فرهنگی جیرفت در این خصوص گفت: چندین بار به دهیار تذکر داده شده که اینجا- محلی برای ساخت ورزشگاه- مربوط به عرصه محوطه باستانی کنارصندل است، اما پاسخ او همواره این بوده که میراث در اینجا فعالیتی نداشته و کاری نکرده است؛ در حالی که این به معنای آن نیست که هیچ‌کاری باید انجام نشود، اینجا یک عرصه تاریخی و بخشی از هویت ملی ما محسوب می‌شود.

قادر شیروانی افزود: در این سال اخیر، دهیار خود چندین بار شاهد گمانه‌زنی‌ها و فعالیت‌ها بوده و ما نیز چندین بار به تفصیل برای او توضیح داده‌ایم.

وی ادامه داد: باید تلاشی صورت گیرد تا معیشت مردم با این منطقه همسو شده و در زمینه گردشگری به نفع آن‌ها باشد؛ هر پروژه‌ای که قرار است در آنجا انجام شود، نیاز به مجوز از میراث دارد. یک شهروند و ساکن روستایی که بخواهد حتی یک اتاقک در آنجا بسازد، نیز باید حق مجوز از میراث را بگیرد، لذا باید سخت‌گیری‌ها در اراضی دولتی و پروژه‌ها بیشتر باشد، زیرا پروژه‌های ورزشی می‌تواند در جاهای دیگر اجرا شود، در حالی که محوطه ارزشمندی تاریخی منحصر به فرد است.

مصوبات به تایید شورای فنی میراث‌فرهنگی نرسیده

شیروانی در مورد مصوبه‌ای که دهیار به آن اشاره می‌کند اظهار داشت: هر مصوبه‌ای برای احداث در اماکن تاریخی نیازمند تأیید شورای فنی میراث فرهنگی است؛ این مصوبه بدون حضور نماینده میراث فرهنگی تهیه شده و به وضوح اعلام شده که نماینده میراث فرهنگی در جلسه مربوط به مصوبه مذکور حضور نداشته است.

گوشه‌ای از اهمیت کنارصندل

وی به معرفی این محوطه تاریخی پرداخت و افزود: کنارصندل متشکل از مجموعه‌ای از تپه‌ها و ناهمواری‌هاست که در واقع متعلق به یک شهر باستانی از هزاره سوم تا هزاره اول پیش از میلاد، یا به عبارت دیگر از پنج هزار سال پیش تا ۲ هزار سال پیش می‌باشد.

مسئول پایگاه میراث فرهنگی جیرفت تأکید کرد: یکی از تپه‌ها ممکن است معبد، دیگری حاکم‌نشین و بخشی دیگر متعلق به یک شهر باشد.

وی ادامه داد: تپه‌های شمالی و جنوبی کنارصندل به کاوش درآمده است، اما این تپه بعد از کاوش‌های یوسف مجیدزاده—باستان‌شناس معروف کشور—به قبرستان روستا تغییر کاربری داده و متأسفانه این آغاز آن نیز به دست میراث فرهنگی در آن زمان بوده است.

مسائلی غیر از ورزشگاه

شیروانی اشاره‌ای به اینکه فراتر از تخریب‌ها به بهانه ساخت ورزشگاه هم ما با چالش‌های دیگری روبرو هستیم، تصریح کرد: این روستا هیچگاه نباید به محل عبور دیگر روستاها تبدیل گردد، اما دهیار در حال گسترش جاده روستا بوده و این در حالیست که استفاده از کمربندی بایستی در اولویت قرار گیرد. مسیرهای این روستا باید با آجرریز کردن مستحکم شوند، چرا که یک روستای معتبر است و باید به ثبت جهانی برسد.

وی افزود: روستائیان وارثان حقیقی این محوطه هستند و باید به‌خوبی بدانند که توسعه آن نیز باید مطابق با ضوابط میراث فرهنگی صورت پذیرد.

حکم قضایی و وساطت فرماندار پیشین

شیروانی تصریح کرد: برای بخشی که در حال تخریب است تا ورزشگاه ساخته شود، دوباره حکم قضایی صادر شده و حکم جلب دهیار نیز داده شده، اما به واسطه وساطت فرماندار پیشین، این حکم به تعویق افتاده است. با وجود مشکلات مالی، هزینه‌های زیادی برای تعیین عرصه و حریم محوطه‌های کنارصندل و دقیانوس متحمل شده‌ایم و میراث فرهنگی اصول و شرایطی دارد که نمی‌تواند هزینه‌های بیشتری بپردازد.

مسئول پایگاه میراث فرهنگی جیرفت اضافه کرد: در سال ۱۳۱۰ بخشی از دقیانوس به ثبت ملی رسید و در سال ۱۳۴۵ نیز کنارصندل ثبت شده است؛ این دو محوطه ناشناخته نیستند، برعکس ادعای عده‌ای که می‌گویند این محوطه‌ها پس از سیل شناخته شده است.

دغدغه بی‌دغدغگی

وی متذکر شد: مدتی دزدی آثار فرهنگی در این منطقه درحال افزایش بود و حساسیت‌ها بالا رفت، تا اینکه پس از آن کاوش‌هایی صورت گرفت، اما باز هم این موضوع رها شد.

شیروانی خاطرنشان ساخت: در حال حاضر اقدامات لازم برای جلوگیری از تخریب مجدد این محوطه به‌عمل آمده، اما هنوز مسائل حقوقی باقی است و باید مشکلات به‌طور اساسی حل شود.

حفاظت بر کاوش ارجحیت دارد

وی بیان کرد: عده‌ای از مسئولان پروژه‌های کاوش را در اولویت قرار داده‌اند، اما لازم است در ابتدا تدابیر حفاظتی لحاظ گردد، چرا که بدون آن نمی‌توان به ثبت جهانی امیدوار بود.

بدون حفاظت ثبت جهانی ممکن نیست

شیروانی تأکید کرد: برای ثبت جهانی، لازم است عکس‌های هوایی از سال‌های مختلف مقایسه شده تا میزان حفاظت از آن معلوم گردد، و ما باید تعهد کنیم که از این مکان محافظت خواهیم کرد.

با توجه به وضعیت کنونی، به‌نظر می‌رسد که مسائل حقوقی میراث فرهنگی به درستی پیش نمی‌رود و هنوز مشخص نیست چرا به نتیجه رسیدن این پرونده به این اندازه زمان‌بر شده است.

به گفته یوسف مجیدزاده، که سرپرست نخستین تیم کاوش کنارصندل بوده، مدارک موجود و غنای آثار به‌دست آمده، نشان‌دهنده این است که حوزه فرهنگی هلیل رود در اوایل هزاره سوم پیش از میلاد، یکی از بزرگ‌ترین مراکز صنعتی و تجاری شرق باستان در زمینه تولید و صادرات کالاهای ساخته‌شده از انواع سنگ صابون، مرمر و مفرغ به دیگر مراکز تمدنی منطقه، از جمله بین‌النهرین بوده است.