چالشهای جمعیتی ناشی از سالمندی در مناطق شمال و مرکزی ایران
مژگان رضازاده، رئیس دبیرخانه شورای سالمندان کشور، در خصوص تغییرات مرتبط با سالمندی جمعیت در ایران بیان داشت: در سالهای اخیر، روند سالمندی در ایران با افزایش قابل توجهی مواجه بوده است. برآوردهای رسمی و پژوهشهای صورتگرفته نشان میدهد که جمعیت افرادی که ۶۵ سال یا بیشتر دارند، از سهمی تکرقمی در دهههای گذشته به حدود ۱۲ درصد رسیده است و پیشبینیها حاکی از تداوم این روند در سالهای آتی است، بهطوری که در یک تا دو نسل آینده نسبت سالمندان نسبت به کل جمعیت بهطور محسوس افزایش خواهد یافت.
وی درباره رشد سریعتر سالمندی در برخی استانهای کشور اضافه کرد: الگوی توزیع سنی بیانگر آن است که استانهای شمالی و همچنین برخی از استانهای مرکزی دارای جمعیت مسنتری هستند. گیلان و مازندران بهطور مکرر بهعنوان استانهایی با بالاترین نسبت جمعیت سالمند معرفی شدهاند. در همین راستا، استانهایی نظیر آذربایجان شرقی، اصفهان و تهران نیز روند پیری جمعیت را بهخوبی نشان میدهند. در مقابل، استانهایی مانند سیستان و بلوچستان و هرمزگان از جمعیت نسبتاً جوانتری برخوردارند.
رئیس دبیرخانه شورای سالمندان کشور تصریح کرد: بر این اساس، بحرانهای منطقهای بیشتر در نواحیای مشهود است که هم سهم سالمندان بالا باشد و هم زیرساختهای اقتصادی و پزشکی برای مراقبت از آنها ضعیف باشد، نظیر گیلان، مازندران و برخی استانهای مرکزی.
رضازاده در خصوص آمادگی زیرساختهای کشور برای مواجهه با موضوع سالمندی و تدابیر مورد نیاز برای این مسئله بیان کرد: وضعیت کنونی آمادگی از جنبههای مختلفی تشکیل شده است. اسناد ملی چون “سند ملی سالمندان” و برنامههای نظری موجود است، اما ظرفیتهای عملی شامل “شبکه مراقبتهای در منزل، مراکز روزانه متناسب با نیازهای عمومی، نیروی انسانی حرفهای مراقبتی، منابع مالی پایدار و هماهنگی بینبخشی” هنوز در سطح مطلوبی نیست.
وی ادامه داد: برای رویارویی مؤثر با این چالشها، نیاز به اقداماتی کلیدی دارد، از جمله نوسازی و گسترش شبکه مراقبت در منزل و مراکز روزانه بر اساس الگوهای سالمندی ایران؛ تقویت خدمات بهداشتی ـ پیشگیرانه و مدیریت بیماریهای مزمن در سطح اولیه (PHC)؛ تأمین منابع مالی پایدار از طریق سیاستهای بیمهای، تخصیص بودجههای خاص و مشوقهای مالی برای خدمات اجتماعی؛ آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی حرفهای در زمینه مراقبت از سالمندان و تقویت سیاستهای میاننسلی و اجتماعی برای مقابله با انزوا و فقر در میان سالمندان. سند ملی سالمندان نیز به همین راهبردها و بهویژه تأمین منابع مالی پایدار تأکید دارد.
رضازاده در خصوص روند زنانه شدن سالمندی در ایران توضیح داد: ایران بهمانند بسیاری از کشورهای دیگر با پدیدهای به نام “فمینیزه شدن سالمندی” دست به گریبان است. نسبت زنان در گروههای سنی بالا بیشتر از مردان است، بهطوری که سالمندان زن بیش از نیمی از جمعیت سالمند را تشکیل میدهند. این پدیده علل متعددی دارد، از جمله امید به زندگی بالاتر در زنان، نرخ مرگومیر بالاتر مردان در سنین میانسالی و همچنین عوامل اجتماعی و اقتصادی.
وی با اشاره به تبعات زنانه شدن سالمندی گفت: این موضوع نیاز به سیاستهای حمایتی خاص برای زنان سالمند را افزایش میدهد، شامل بازنشستگی و درآمد پایدار، دسترسی به مراقبتهای بهداشتی ویژه زنان، مقابله با فقر در میان زنان تنها و نیاز به خدمات مشخص برای زنان، نظیر مراکز روزانه و مراقبتهای خانگی که حساس به جنسیت باشند و توجه به اشکال خاص آسیبپذیری مانند سکوت در مورد خشونت و فقر بازنشستگی و سطوح پایین مشارکت اقتصادی را لازم دارد.
رئیس دبیرخانه شورای سالمندان کشور در پاسخ به این سوال که چه درصدی از سالمندان تحت پوشش مستقیم خدمات سازمان بهزیستی هستند، بیان کرد: دادهها و اطلاعیههای رسمی اخیر سازمان بهزیستی و رسانهها نشان میدهد که تعداد افرادی که تحت پوشش بهزیستی هستند، بالغ بر چند میلیون نفر است و همزمان برآوردها تعداد سالمندان کشور را حدود ۹ تا ۱۰ میلیون نفر اعلام کردهاند.
او افزود: سازمان بهزیستی بهطور خاص گزارش داده که بخش قابل توجهی از جامعه تحت پوشش، بهطور مثال حدود یکسوم مددجویان را سالمندان تشکیل میدهند. اما اگر منظور این است که چه درصدی از تمامی سالمندان کشور تحت پوشش بهزیستی قرار دارند، فقدان یک آمار واحد و رسمی شفاف وجود دارد و عددی قطعی که بتوان بهعنوان مرجع استفاده کرد در دسترس نیست. به عبارت دیگر، پوشش رسمی کامل نیست و بسیاری از سالمندان نیازمند هنوز خارج از شبکه حمایتی رسمی قرار دارند.
رضازاده در رابطه با مهمترین نیازهای کنونی سالمندان ایران گفت: نیازها همپوشانی و چندبعدی هستند و نمیتوان یک نیاز خاص را بهطور منحصر به فرد برجسته کرد. نیازهای مراقبتی شامل خدمات در منزل، مراکز روزانه و مددکاری اجتماعی برای سالمندانی که دچار ناتوانی هستند یا تکیهگاه کمی دارند؛ نیازهای بهداشتی از قبیل پیشگیری و مدیریت بیماریهای مزمن، تیمهای درمانی چندرشتهای، دسترسی به دارو و خدمات توانبخشی؛ و نیازهای اجتماعی و روانی شامل پیشگیری از انزوا، سلامت روان و حمایت اقتصادی و اجتماعی از جمله نیازهای سالمندان به شمار میروند.
به نقل از روابط عمومی و امور بینالملل سازمان بهزیستی کشور، وی همچنین خاطرنشان کرد: البته نیاز به اولویتبندی بر اساس مناطق مختلف وجود دارد. برای نمونه، در مناطق با فقر بالا، نیازهای اقتصادی و مراقبتی در اولویت قرار میگیرد و در مناطق مسنتر، خدمات بهداشتی، توانبخشی و مراکز روزانه اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
