تنها ۲.۴ درصد از کاربران از کیفیت اینترنت رضایت دارند/هشدار درباره خطرات استفاده از فیلترشکن‌های رایگان و دستگاه‌های هوشمند خانگی

، دکتر میثم غلامی در چهارمین کنفرانس ملی فضای سایبر، خاطرنشان کرد: در دانشگاه‌های ایران اصطلاح «فضای مجازی» به‌طور محدودتری مورد بررسی قرار گرفته است، در حالی که «فضای سایبر» واژه‌ای دقیق‌تر و جامع‌تر به نظر می‌رسد. هرچند عبارت «فضای مجازی» در زبان فارسی رایج شده، اما از نظر معنایی چندان درست نیست. در گذشته برخی پیشنهاد کرده بودند تا از اصطلاح «فضای رایان» استفاده گردد که از جنبه‌های زبانی صحیح‌تر به حساب می‌آید.

او اضافه کرد: هنگامی که به فضای سایبر اشاره می‌شود، ذهن‌ها عمدتاً معطوف به شبکه‌های اجتماعی می‌شود، در حالی که فضای مجازی شامل ابعاد وسیع‌تری است و شامل حوزه‌هایی نظیر امنیت سایبری، فضای دیجیتال کسب‌وکار و تولید محتوا می‌گردد. بنابراین، فعالیت‌های این کنفرانس در جهت یکپارچه‌سازی و تجمیع این حوزه‌ها بسیار باارزش است، چرا که معمولاً این تلاش‌ها به‌صورت جزیره‌ای و پراکنده دنبال می‌شود.

مدیر پژوهشگاه فضای مجازی با توضیح اینکه ما اکنون در مرحله «پساجنگ» قرار داریم، خاطرنشان ساخت: این دوران نیازهای خاصی را طلب می‌کند. به‌تازگی مقاله‌ای را از یک اندیشکده اسرائیلی مطالعه کردم که به این نکته اشاره کرده بود که چرا در برخی مناطق ایران نتوانسته‌ایم به اهداف خود دست یابیم. آنها اعتراف کرده بودند که نتوانسته‌اند بدنه اجتماعی ایران را با خود همراه کنند.

او بیان داشت: در این مقاله تأکید شده بود که اسرائیل گمان می‌کرد با ایجاد ناآرامی و آزادسازی برخی زندانیان، قادر به راه‌اندازی یک جنبش اجتماعی خواهد بود، اما چنین اتفاقی نیفتاد؛ زیرا شبکه‌های اجتماعی و افکار عمومی در ایران در کنترل آنها نیست. این نکته به‌ویژه در دوره پساجنگ ضرورت بیشتری دارد.

غلامی با تأکید بر ضرورت درک وضعیت ذهن و نگرش مردم به فضای مجازی، گفت: به‌عنوان مثال، بر اساس آمار تازه بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، ۲۹ میلیون ایرانی در دنیای بازی‌های ویدئویی فعالیت دارند که سه میلیون نفر از آنان روزانه بیش از سه ساعت بازی می‌کنند. این ارقام نشان‌دهنده این است که بخشی عمده از نسل جوان به این فضا تعلق دارد و نیاز است که نگاه دقیق‌تری به سبد مصرف دیجیتال نسل جدید داشته باشیم.

او با اشاره به پنج لایه اصلی در فضای مجازی که شامل «دسترسی و زیرساخت»، «مجازی‌سازی»، «سبک زندگی دیجیتال»، «انگیزه‌های استفاده» و «خدمات پایه و کاربردی» است، یادآور شد: هرکس که درک کاملی از این لایه‌ها داشته باشد، می‌تواند به خوبی با ساختار و پویایی فضای مجازی آشنا شود. یکی از معضلات مهم در لایه اول، یعنی دسترسی، به موضوع زیرساخت برمی‌گردد. در روزهای اخیر و به‌علت قطعی‌های برق، بار دیگر بحث جدی در مورد زیرساخت‌های ارتباطی و میزان دسترسی کاربران به اینترنت مطرح شده است. پیمایش‌های ما نشان می‌دهد که ۲۳ درصد از افراد بالای ۱۵ سال در کشور – معادل ۱۵ میلیون نفر – اصلاً از اینترنت استفاده نمی‌کنند.

او افزود: با این وجود، مطابق برخی آمارهای رسمی، ۸۵ درصد از کاربران اینترنت در ایران از ابزارهای فیلترشکن یا VPN بهره می‌برند. پژوهشگران باید در تحلیل این آمارها دقت لازم را به‌کار بندند و با تلاقی داده‌ها، تصویری واقعی‌تر از وضعیت ارتباطات در کشور به‌دست دهند.

مدیر پژوهشگاه فضای مجازی به این نکته تاکید کرد که داده‌ها باید به‌طور دقیق و منطبق بر واقعیت روایت شوند. اگر در این جلسه تنها همین نکته را منتقل کرده باشم که روایت صحیح داده‌ها و تمرکز بر اعداد اهمیت اساسی دارد، احساس می‌کنم به هدفم نائل آمده‌ام.

او یادآور شد که طبق داده‌ها، بالاترین میزان دسترسی به اینترنت در میان افراد زیر ۵۸ سال است، در حالی که جمعیت کشور به سمت سالمندی حرکت می‌کند. در صورتی که برای سالمندان آموزش و دسترسی لازم فراهم نشود، در آینده نزدیک بخش بزرگی از جامعه از خدمات دیجیتال بی‌بهره خواهند ماند.

مدیر پژوهشگاه فضای مجازی همچنین به نتایج یک نظرسنجی پیرامون سطح رضایت کاربران از اینترنت کشور اشاره کرد و گفت: تصور عمومی بر این است که همه کاربران از کیفیت اینترنت نگران و ناراضی هستند، اما داده‌ها حاکی است که تصویر واقعی کمی متفاوت‌تر است. به‌طوری که طبق نتایج این پیمایش، ۲.۴ درصد از کاربران «بسیار راضی» و ۱۷ درصد «تاحدی راضی» هستند. در مقابل، ۴۱ درصد بیان کرده‌اند که چندان راضی نیستند و ۳۸ درصد نیز گفته‌اند که اصلاً راضی نیستند. همچنین دو درصد از پاسخ‌دهندگان از دادن پاسخ خودداری کرده‌اند. این آمار نشان‌دهنده سطح پایین رضایت از کیفیت اینترنت است، اما توزیع آن در میان گروه‌های مختلف کاربران تفاوت‌هایی دارد که باید با دقت بیشتری مورد تحلیل قرار گیرد.

مدیر پژوهشگاه فضای مجازی افزود: در خصوص استفاده از فیلترشکن‌ها، داده‌ها نشان می‌دهد که ۱۰ درصد از کاربران تقریباً همیشه فیلترشکن خود را فعال دارند و ۵۳ درصد اعلام کرده‌اند که معمولاً فیلترشکن را خاموش می‌کنند، اما برای برخی موارد آن را روشن می‌کنند. همچنین ۱۴ درصد از جمعیت به‌طور کل از فیلترشکن استفاده نمی‌کنند.

او پایین بودن کیفیت اینترنت را تاحدی ناشی از عملکرد فیلترشکن‌ها برشمرد و گفت: این ابزارها بخشی از ظرفیت واقعی پهنای باند را اشغال کرده و موجب افت قابل توجه سرعت می‌شوند. وقتی پژوهشگر یا سیاستگذار این داده‌ها را مشاهده می‌کند، باید در سیاست‌گذاری خود بازنگری نماید، چرا که اینکه ۵۳ درصد از مردم تنها برای برخی خدمات به فیلترشکن متوسل می‌شوند، نشان از ناکامی ما در ارائه برخی خدمات داخلی دارد و کاربران مجبور شده‌اند برای نیازهای خاص خود به فیلترشکن روی آورند.

غلامی با اشاره به چالش‌های امنیت داده و تهدیدات ناشی از ابزارهای هوشمند متصل به اینترنت، اظهار داشت: اخیراً پژوهشگری آمریکایی نشان داده است که برخی جاروهای رباتیک اطلاعات ابعاد منزل کاربران را به شرکت‌های مادر منتقل می‌کنند. این مشکل تنها مختص یک برند خاص نیست و حتی شرکت‌های نظیر شیائومی نیز در مدل‌های مشخصی از این روش داده‌برداری بهره می‌برند. روند چنین مواردی می‌تواند در آینده تهدیدات جدی برای حریم خصوصی و امنیت داده‌های کاربران به بار آورد.

مدیر پژوهشگاه فضای مجازی در ادامه به اهمیت پیوستگی خدمات در پلتفرم‌های داخلی اشاره کرد و گفت: هنگامی که یک پلتفرم داخلی با چالش مواجه می‌شود، جامعه به سرعت واکنش نشان می‌دهد؛ در حالی که در خصوص بعضی صنایع بزرگ با هزاران کارمند چنین حساسیت‌هایی وجود ندارد. دلیل این امر آن است که پلتفرم‌های اجتماعی به‌طور مستقیم با زندگی روزمره مردم در ارتباط‌اند و هرگونه اختلالی در آنها اثرات عمیقی به‌دنبال دارد. بنابراین حاکمیت باید توجه ویژه‌ای به پایداری خدمات و استمرار پلتفرم‌های داخلی داشته باشد.

او افزود: بر اساس آمارهای موجود، ۶۱ درصد کاربران ایرانی از فیلترشکن‌های رایگان استفاده می‌کنند. این مسئله از منظر محققان حوزه امنیت اهمیت زیادی دارد، به‌طوری که برخی از این فیلترشکن‌ها از جمله سایفون، به‌طور علنی اعلام کرده‌اند که تحت نظارت و حمایت نهادهای نظامی آمریکا از جمله پنتاگون فعالیت می‌کنند.

غلامی با تأکید بر اینکه این داده‌ها نشان‌دهنده ضرورت بررسی دقیق‌تر و علمی به مسئله امنیت دیجیتال و استفاده از فیلترشکن در کشور است، خاطرنشان کرد که استفاده گسترده از ابزارهای رایگان خارجی ممکن است منجر به انتقال داده‌های حساس کاربران به خارج از کشور شود. بررسی‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که میانگین زمان صرف شده بر روی نمایشگرها (شامل تلفن همراه، بازی و رسانه) در سطح جهانی حدود ۶ ساعت است، اما در ایران این زمان به بیش از ۷ ساعت و ۱۰ دقیقه در روز می‌رسد. این حقیقت نشان‌دهنده این است که بخش قابل توجهی از زمان افراد در فضای مجازی سپری می‌شود.

مدیر پژوهشگاه فضای مجازی ادامه داد: اگر کشورها به ایجاد فضاهای عمومی سالم، پارک‌ها و امکانات تفریحی توجه کافی داشته باشند، میزان وابستگی کاربران به فضای مجازی کاهش خواهد یافت. اما در کشور ما شاخص اعتیاد به اینترنت نسبت به میانگین جهانی و حتی کشورهای منطقه بالاتر است و این موضوع نیازمند مداخله علمی و فرهنگی است.

او از روند مصرف در شبکه‌های اجتماعی ابراز نگرانی کرد و گفت: نباید مصرف کاربران در این شبکه‌ها به‌طور مداوم افزایش یابد و همچنین نباید شرایط به گونه‌ای پیش رود که پیام‌رسان‌های داخلی آسیب ببینند. مواجهه با مسائل فضای مجازی باید به‌صورت علمی و نه سیاسی انجام گیرد. امیدوارم اقداماتی که در آینده پیگیری می‌شود، به نفع کشور و در جهت تقویت فضای دیجیتال ملی باشد.