برای درس گرفتن از بحران آب در پایتخت آفریقای جنوبی/ ساکنان بالاشهر تهران آب را نمی آشامند، بلکه می بلعند/ مصرف آب در مناطق 1 تا 3 برابر با 19 منطقه دیگر است
روزنامه هممیهن، مسلم است که این دو عامل تأثیر زیادی دارند، اما تحقیقی که سال 2023 در مجله Nature Sustainability منتشر شده، نمایانگر جنبهای متفاوت است که به ندرت به آن پرداخته شده؛ نابرابری اجتماعی.
نتایج این مطالعه نشان میدهد در تعدادی از کلانشهرها، مصرف بیش از حد و غیر پایدار آب توسط یک اقلیت مرفه، عامل مهم و در عین حال کمتر دیده شدهای است که به شکلگیری بحرانهای آبی در شهرها کمک میکند؛ کارزاری که بار اصلی آن بر دوش اکثریت جامعه قرار میگیرد.
این تحقیق با هدف روشنگری، بحران آب در کیپتاون، واقع در آفریقای جنوبی، را مورد بررسی قرار داده است.
در سال ۲۰۱۸، این شهر به آستانهای رسید که میتوانست به نخستین کلانشهر دنیا تبدیل شود که منابع آبش بهطور کامل به اتمام میرسد؛ وضعیتی که به «روز صفر» معروف گردید. در آستانه این بحران، مقامات به طور مکرر از شهروندان درخواست میکردند تا در مصرف آب صرفهجویی نمایند، اما یافتههای پژوهشگران نشان میدهد که مشکل کمبود آب در شهر یکسان نیست؛ اقلیتی ثروتمند و برخوردار، مقدار زیادی از منابع آب شهری را به خود اختصاص داده بودند. دادههای این تحقیق نمایانگر آن است که تنها ۱۴ درصد از مصرفکنندگان آب، بیش از نیمی از کل مصرف شهر را به عهده داشتهاند.
اگرچه این مطالعه بر شهر کیپتاون تمرکز دارد، اما پیام آن به یک شهر خاص محدود نمیشود و میتواند برای فهم بحرانهای آبی در کلانشهرهای دیگری مثل تهران نیز مورد استفاده قرار گیرد و آموزنده باشد.
محمدرضا بختیاری، مدیرعامل سابق شرکت آب و فاضلاب استان تهران در مصاحبهای در سال 1399 به نمونهای اشاره میکند که نمایانگر همین نابرابری است.
او میگوید: «چند وقت پیش در حال عبور از همین مناطق بودم که متوجه شستوشوی فضای سبز و حیاط توسط صاحب یکی از این منازل شدم. پس از اینکه نسبت به این عمل اعتراض کردم، پاسخ داد که این به شما مربوط نمیشود و من پول آن را میدهم.» این برخورد نشاندهنده نگاهی است که آب را نه به عنوان یک منبع عمومی، بلکه به عنوان یک کالای خصوصی تلقی میکند که میتوان با پرداخت هزینه به هر میزان از آن استفاده کرد.
این روزها تهران در مواجهه با بحران آب شهری است. غالباً درباره لزوم صرفهجویی آب یا کاهش سطح آب سدهایی که تأمینکننده آب شهر هستند، شنیده میشود، اما مسئله مصرف نابرابر در درون شهر عموماً نادیده گرفته میگردد. کافی است تفاوت چشمگیر بین شمال و جنوب تهران را مد نظر قرار دهیم. در محلههای شمالی مرفه، باغهای درخشان و استخرهای خصوصی که آب زیادی را مصرف میکنند، گاه از منابع رسمی شهر و گاه از چاههای خصوصی تأمین میشوند.
بر اساس اظهارات مدیرعامل وقت شرکت آب و فاضلاب استان تهران، ۴۷ درصد از آب شرب پایتخت در مناطق یک تا سه مورد استفاده قرار میگیرد و سرانه مصرف آب در این مناطق ۴۳۰ لیتر به ازای هر نفر است. این نابرابری در مصرف، ساختار تأمین و مصرف را به شدت آسیبپذیر میکند. در حالی که اکثریت افراد، آب را با صرفهجویی و فقط برای نیازهای اساسی همچون نوشیدن، بهداشت و پختوپز به کار میبرند، گروهی محدود از ثروتمندان، آب را برای مصارف لوکس و غیرضروری بهرهبرداری میکنند: باغهای وسیع و همیشهسبز، استخرهای خصوصی که برای پر شدن به هزاران لیتر آب نیاز دارند و چمنهایی که آبیاری مداوم میطلبند؛ آن هم در شرایطی که مخازن اصلی شهر به تدریج خالیتر میشوند.
زمانی که مسئولان در شهرهایی نظیر کیپتاون یا تهران محدودیتهایی برای مصرف آب وضع میکنند تا ذخایر آب در دوران خشکسالی حفاظت شود، این محدودیتها بر همه شهروندان به یک اندازه تأثیر نمیگذارد. افرادی که قبل از این، آب را تنها برای نیازهای ضروری خود مصرف میکردند، بیشترین فشار را متحمل میشوند و نمیتوانند میزان مصرف خود را بیش از این کاهش دهند. همزمان، ساکنان ثروتمند که از توان مالی برخوردارند، معمولاً راهکارهایی برای دور زدن این محدودیتها پیدا میکنند؛ نظیر نصب مخازن بزرگ آب، خرید آب از منابع غیررسمی، یا ادامه برداشت از چاههای خصوصی خود.
این بدان معناست که باید در رویکرد خود نسبت به آب، تجدیدنظر کنیم و آن را به عنوان یک سرمایه عمومی تلقی کنیم که باید بهطور عادلانه برای همه شهروندان مدیریت شود. در این راستا، متخصصان بر این باورند که شیوه قیمتگذاری کنونی آب به مصرف بیرویه دامن میزند و بخش عمدهای از یارانههای دولتی نصیب اقشار ثروتمند میشود. در پایان باید گفت که توانایی یک شهر در حل بحران آب، تنها آزمون زیرساختهای آن نیست؛ بلکه آزمونی برای عدالت اجتماعی آن شهر نیز به شمار میرود.
17302
