معیارهای مورد استفاده برای دهکبندی خانوارها چیست؟/ ارائه جزئیات
تلاش های خبرنگاران برای دریافت اطلاعات دقیق تر از مقامات، به ویژه سخنگوی دولت درباره دهک بندی خانوارها و چگونگی شناسایی خانوارهای مشمول یارانه، منجر به برگزاری نشستی با عنوان «طرح رصدخانه رفاه ایرانیان» در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی شد. این جلسه، جزئیات جالبی در خصوص ارزیابی خانوارها ارائه داد.
یک سوال کلیدی درباره این پایگاه اطلاعاتی این است که خانوارها بر اساس چه معیارهایی در دسته بندی درآمدی مشخص قرار میگیرند، که در این نشست، کارشناسان آمار مربوط به دهکهای مختلف پایگاه رصد رفاه ملی ایرانیان را به اشتراک گذاشتند.
طبق گزارشها، این پایگاه در بازه زمانی ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۸ اقداماتی را انجام داده که نتیجه آن حذف تعدادی از خانوارها از فهرست یارانه بگیران بود؛ این روند تا سال ۱۳۹۸ ادامه داشت و شامل سه دهک با درآمد بالا نمیشد. در سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، برخی افراد که دوباره مشمول یارانه شده بودند به سیستم پرداخت یارانه بازگشتند بر اساس تصمیمات دولت و اصلاحات قانونی.
با این حال، در قانون بودجه سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ موضوع حذف یارانه دهکهای با درآمد بالا دوباره به میان آمد. این مساله حتی در قانون بودجه ۱۴۰۴ نیز مطرح است. بنابراین تعاملات دولت و مجلس با مردم در این زمینه باعث ایجاد نوعی بلاتکلیفی در جامعه شده و نارضایتی از وضعیت موجود همچنان ادامه دارد، به طوری که هنوز این موضوع مشخص نیست که آیا حذف دهکها در سال آینده قطعی است یا روش جدیدی جایگزین خواهد شد.
تقسیم بندی جامعه به دهکها و صدکها
پایگاه رصد رفاه ایرانیان برای طبقهبندی خانوارها و شناسایی سه دهک درآمدی بالاتر، با توجه به شاخصهای اجتماعی و اقتصادی، اقشار جامعه را به عنوان افراد برخوردار شناسایی میکند. به این ترتیب، جامعه به ۱۰ گروه تقسیم میشود و هر گروه شامل ۱۰ درصد از کل جمعیت است، اما بررسی وضعیت مالی در سطوح مختلف این دهکها ادامه داشته و به دستههای کوچکتری نیز تقسیم میشوند.
در پنج ماه گذشته از سال ۱۴۰۴، با حذف کامل خانوارهای دهک دهم، موضوع حذف سه گروه دیگر از این فهرست، یعنی دهکهای ۷، ۸ و ۹، بارها در اخبار و صحبتهای مقامات مطرح شده است. احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، بارها تأکید کرده است که شاخص قاطعی برای دسته بندی صحیح مردم نسبت به این دهکها وجود ندارد.
بررسیهای میدانی نشان دادهاند که شاخصهای موقتی یا غیر واقعی در طبقهبندی افراد اثرگذار بودهاند. این گزارش به بررسی انوع شاخصهای مربوط به دهک بندی گروهها میپردازد و همچنین چالشها و نگرانیهای مردم و مسئولان را مطرح میسازد.
اطلاعات اولیه موجود در پایگاه رصد رفاه ملی ایرانیان از مرکز آمار ایران به دست میآید و به همین دلیل این آمار در حالت خام میباشد. عدم دسترسی به اطلاعات نهادهایی مانند سازمان امور مالیاتی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، ای نماد، عدم ثبت کامل اطلاعات مالی و ملکی افراد در سیستمهای دولتی، عدم همکاری مردم در ارائه اطلاعات مالی شفاف، به علاوه ترس از تأثیر اطلاعات دقیق بر معیشت آنها، همگی عواملی هستند که بر ناقص بودن این اطلاعات تأثیر گذاشتهاند.
اما نگاهی به این اطلاعات خام خالی از فایده نیست و میتوان با دیدی تحلیلی به آن نگریست. رصدگران پایگاه رصد رفاه ملی ایران بر اساس شاخصهای دادههای بانکی (پردازش آمار سیستم شاپرک)، اطلاعات خودرو، املاک، حمایتهای اجتماعی، حوزه سلامت، درآمدها و بازار بورس، به ارزیابیهایی میپردازند و به طور مداوم به نسبی و ناقص بودن این اطلاعات تأکید میکنند.
به گفته این رصدگران، برخی شاخصها مانند بیماری خاص، بازنشستگی، تحت حمایت بودن از سوی سازمانهای حمایتی و سرپرستی خانوارهای زنان، به نفع خانوارها امتیاز مثبت محسوب میشود و میتواند بر میزان یارانه دریافتی آنها اثرگذار باشد.
یکی از یافتهها از بررسی این شاخصها در قالب دادههای هزینه و درآمد مربوط به سال ۱۴۰۳، ارقام جالبی را نشان میدهد که بر این اساس هزینه سالانه خانوارها در هر دهک به قرار زیر است:
دهک ۱: ۵,۹۱۹,۹۱۹ معادل پنج میلیون و ۹۱۹ هزار و ۹۱۹ ریال
دهک ۲: ۹,۷۶۱,۸۸۸ معادل ۹ میلیون و ۷۶۱ هزار و ۸۸۸ ریال
دهک ۳: ۱۲,۳۷۱,۶۹۷ معادل ۱۲ میلیون و ۳۷۱ هزار و ۶۹۷ ریال
دهک ۴: ۱۶,۲۷۴,۸۸۸ معادل ۱۶ میلیون و ۲۷۴ هزار و ۸۸۸ ریال
دهک ۵: ۱۷,۷۰۶,۵۱۳ معادل ۱۷ میلیون و ۷۰۶ هزار و ۵۱۳ ریال
دهک ۶: ۱۹,۶۷۳,۱۶۶ معادل ۱۸ میلیون و ۶۷۳ هزار و ۱۶۶ ریال
دهک ۷: ۲۲,۳۹۶,۰۹۷ معادل ۲۲ میلیون و ۳۹۶ هزار و ۹۷ ریال
دهک ۸: ۲۷,۷۵۳,۸۸۶ معادل ۲۷ میلیون و ۷۵۳ هزار و ۸۸۶ ریال
دهک ۹: ۳۳,۵۳۲,۷۲۳ معادل ۳۳ میلیون و ۵۳۲ هزار و ۷۲۳ ریال
دهک ۱۰: ۶۳۲,۸۲۳,۲۵۰ معادل ۶۳۲ میلیون و ۸۲۳ هزار و ۲۵۰ ریال
مروری بر این آمار نشان میدهد که از دهک یک تا ۹، هزینه و درآمد متوسط خانوارهای شهری به طور ملایم و تدریجی افزایش یافته است؛ فاصله بین هر دهک به طور کلی در حدود ۲ تا ۵ میلیون ریال مشاهده میشود. این امر دلالت بر اتصال اقتصادی نسبی این گروهها (از فقیرترین تا تقریباً پردرآمدها) دارد.
در میان دهک نهم با ۳۳ میلیون ریال تا دهک دهم با ۶۳۲ میلیون ریال، گروه دهم یک جهش ۱۹ برابری را تجربه میکند. این فاصله نشاندهنده تمرکز جدی ثروت در یک دهک خاص است و به واقع بخش عمدهای از مصرف و قدرت خرید کل جامعه در اختیار کمتر از ۱۰ درصد از جمعیت قرار دارد.
علاوه بر این، فقدان پیوستگی اقتصادی در این آمار بیانگر این واقعیت است که دهک دهم نسبت به سایر دهکها، به سبک و سیاق متفاوتی در بازارها عمل میکند؛ از خرید داراییهای لوکس، سرمایهگذاریهای کلان، تا بهرهمندی از خدمات خاص.
به عبارت دیگر، برخلاف تصور مشترک که دهک دهم و نهم را به عنوان بخشی از «اقشار پردرآمد» مشابه میداند، بررسی دادهها نشان میدهد که دهک دهم یک پدیده خاص است که فاصلهاش حتی از دهک نهم نیز بسیار زیاد است. این عدم شباهت در هیچ دو دهک دیگری، حتی نزدیک به هم تکرار نشده است؛ در میان دهکهای پایین تر، اختلافها به شکل درصدی یا چند صد هزار ریال هستند، اما در اینجا پرش، به معنای واقعی «نجومی» است.
معیارهای حذف سه دهک بر چه اساسی است؟
فاصله شدید درآمدی بین دهک دهم و دهکهای قبلیاش، یعنی ۹ و ۸، نشان میدهد که شناسایی و حذف دو دهک ۸ و ۹ از فهرست یارانه بگیران به سادگی امکانپذیر نیست، زیرا معیارهای موجود اطلاعات دقیقی از وضعیت مالی این گروهها نمیدهند. ولی با ملاحظه یک معیار، این فاصله اقتصادی میان دهکها به وضوح قابل درک است.
در این شرایط، سوالی که پیش میآید این است که چگونه میتوان به راحتی این سه دهک را از فهرست یارانه بگیران حذف و منابع مالی حاصل از آن را به گروههای پایینتر اختصاص داد.
نکته قابل توجه این است که کل یارانه پرداختی دولت به مردم هر ماه بیش از ۲۵ همت است و با حذف سه دهک بالای جامعه (سه گروه ۸.۵ میلیون نفری) تنها پنج همت صرفهجویی حاصل میشود و دولت همچنان برای تأمین بیش از ۲۰ همت دیگر باید به دقت محاسبات مالی و هزینههای خود را مدیریت کند.
۲۲۳۲۲۵
